Từ điển văn hóa Nhật Bản liên quan tới Tết và năm mới


あけましておめでとうございます。

今年もよろしくお願いします。

Năm mới chúc các bạn may mắn, hạnh phúc!

Dưới đây xin giới thiệu với các bạn vài nét về Tết của người Nhật.

Năm mới (Oshogatsu)     

Mặc dù Shogatsu có nghĩa là tháng giêng nhưng thông thường  người ta đón năm mới vào ba ngày đầu tiên của tháng giêng. Trường học và các công ty đóng cửa khoảng 1 hoặc hai tuần sau ngày 29 tháng 12 và những người sống xa gia đình thì thường trở về nhà sum họp gia đình trong thời gian này. Để chuẩn bị cho việc đón năm mới người ta dọn nhà sạch sẽ trang trí cây tùng,  trúc,  tràng rơm và bánh gạo hình mặt trăng. Vào buổi tối giao thừa chuông sẽ rung lên ở các ngôi chùa và người ta đón năm mới bằng việc ăn Soba (một món Mì kiểu Nhật). Vào ngày mùng một người ta mặc quần áo truyền thống và lên chùa hoặc đền thờ thần đạo để cầu nguyện. Năm mới cũng là dịp để gửi, nhận  thiếp chúc mừng và trẻ em thì mong chờ  nhận quà mừng tuổi.

 

Thiếp chúc mừng năm mới (Nengajo)

Nó thường có tấm hình biểu thị con giáp của năm đó và được gửi sao cho đến tay người nhận đúng vào ngày mùng một. Những tấm thiếp do nhà nước làm rất được yêu thích vì nó chính là những tấm vé số. Phần lớn những tấm thiếp chúc mừng của giới kinh doanh thường được in trong khi lời chúc  viết tay đem lại cảm giác tình cảm hơn.

Món ăn Osechi (Osechiryori)

Là món ăn đặc biệt dành cho ba ngày tết. Thức ăn được đựng trong các hộp sơn mài bao gồm món băm, nướng và cả món chua. Nó được làm để giữ trong một thời gian dài bởi vẻ lộng lẫy của nó và nó cũng là một cách để giảm bớt gánh nặng cho các bà nội trợ vào những ngày này. Osechi thay đổi theo từng vùng tuy nhiên bên trong thì hầu như được cố định. Những món bên trong đều biểu hiện những điều ước nguyện: chẳng hạn như cá tráp  (tiếng Nhật đọc là Tai) mang ý nghĩa hạnh phúc, vui vẻ (medetai) , trứng cá trích (kazu no ko) diễn tả “ hậu duệ phồn vinh” và tảo biển cuốn( Konbumaki) diễn tả hạnh phúc (Yorokobu).

Mũ rơm (Shimekazari)

Được trang trí ở cửa vào  khi năm mới tới  và có ý nghĩa đuổi tà ma quỷ dữ. Những sợi dây thừng đạo Shinto được treo biểu thị địa điểm thanh khiết để nghênh đón các vị thần. Những chiếc mũ rơm được đính kèm những vật may mắn như cam đắng, dương xỉ, tôm hùm . Mỗi vật trang trí đó đều có ý nghĩa riêng ví dụ như cam đắng biểu thị sự phồn vinh của thế hệ con cháu. Khi năm mới kết thúc thì những vật trang trí này sẽ được đem đến đền thờ Thần đạo để hóa.

Cành thông năm mới (Kadomatsu)

Được làm bằng những cành thông hoặc tùng nổi bật bởi những ống trúc  và những cành mai  nhỏ. Trong dịp tết người ta đặt hai bên cửa mỗi bên một bộ như thế. Ở Nhật bản tùng, trúc và mai được coi như là biểu tượng của may mắn đặc biệt  là tùng vốn được coi là biểu tượng của sống thọ từ thời cổ đại. Ban đầu thì kadomatsu mang ý nghĩa là nghênh đón thần năm mới nhưng gần đây người ta có xu hướng coi nó như vật trang trí của ngày tết.

Giấc mơ đầu năm mới (Hatsuyume)

Chỉ giấc mơ đầu tiên của năm tính từ đêm giao thừa tới sáng ngày mùng hai. Nếu nó là một giấc mơ lành thì nó báo hiệu một năm mới nhiều may mắn. Những giấc mơ tốt lành nhất theo thứ tự là “ núi Phú Sĩ, chim ưng, quả cà”. Để có được giấc mơ tốt lành đầu năm thì một bức tranh vẽ bảy vị phúc thần trên chiếc thuyền chở đầy châu báu được đặt dưới gối hoặc một bức tranh vẽ baku(một loại động vật tưởng tượng ăn giấc mơ) được đặt ở đó để nó ăn những giấc mơ xấu. Tuy nhiên phong tục này bây giờ hầu như không còn nữa.

Món súp năm mới (Zoni)

 

Zoni là món súp gồm có mochi (bánh nếp) và rau. Nó là  món không thể thiếu vào ngày tết. Ở vùng Kanto (Đông Nhật Bản), người ta thường làm món  Zoni với Mochi hình vuông  trong khi ở vùng Kansai (Tây Nhật Bản)  người ta lại làm Mochi hình tròn. Tuy nhiên những gia vị và các thành phần khác lại thay đổi tùy theo địa phương và gia đình. Đặc trưng của Zoni là sử dụng các sản vật nổi tiếng của địa phương, khu vực đó.

Bánh nếp hình tròn (Kagamimochi)

 

Kagamimochi là một cặp bánh hình tròn một to một nhỏ cỡ 10-20 cm được xếp chồng lên nhau. Vào dịp tết chúng được bày ở hốc tường (chỗ tường thụt vào để đặt giường) để cúng các vị thần của đạo Shinto và đạo Phật. Ở Nhật Bản người ta có niềm tin lâu đời rằng những vị thần tôn kính như thần năm mới Toshikami sẽ đến nhà và  bánh Kagamimochi được làm là để dâng thần. Tuy nhiên gần đây rất ít người nhận thức điều đó mà chỉ đơn giản coi đó như vật trang trí vào ngày tết mà thôi.

Mở bánh Kagamimochi (Kagamibiraki)

 

Là sự kiện được diễn ra khi chiếc bánh Kagamimochi được dỡ xuống từ bệ thờ để ăn vào ngày 11 tháng giêng. Ban đầu thì sự kiện này diễn ra vào ngày 20 nhưng với cái chết của Shogun đời thứ ba tên là Iemitsu trong chế độ  Mạc phủ trúng vào ngày 20 (cho dù đó là ngày 20 tháng 4 năm 1651) nên người Nhật đã đổi sang ngày 11. Đến ngày 11 thì bánh đã trở nên giòn và cứng nhưng bởi đó là vật may mắn nên người ta tránh cắt nó bằng vật sắc nhọn mà dùng tay hoặc búa để chia. Nó được gọi là Kagami biraki với nghĩa đen là “ mở tấm gương” .

Món mì năm mới (Toshikoshi soba)

 

Phong tục ăn món này vào đêm giao thừa bắt đầu lan rộng vào thời Ê-đô. Nguồn gốc của phong tục này là khi một người thợ kim hoàn vào thời điểm quét dọn nhà cửa đón năm mới đã thu thập các mạt vàng rơi vãi xung quanh nơi ông ta làm việc với bột bánh soba, sau đó đốt cháy soba trong lò than và thu lại các vụn vàng. Bởi vậy người ta cho rằng soba có thể thu thập được tiền và dần hình thành  tập tục ăn Soba vào đêm giao thừa. Tuy nhiên ngày nay bởi vì soba dài và mảnh vì vậy người ta còn quan niệm nó có ý nghĩa trường thọ.

Nguyễn Quốc Vương trích dịch từ “A bilingual Handbook of Japanese Culture”, NXB Natsume, 2008


Cũ hơn Mới hơn