Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản (II)


恩(on-Ân)

Là nghĩa vụ, bổn phận có tính tâm lí và xã hội diễn ra khi nhận được từ ai đó cái gì. Từ ngữ này ra đời từ xã hội võ sĩ trong đó ông chủ lấy ruộng đất ban cấp cho các võ sĩ dưới quyền. Nhật bản mới có lịch sử kéo dài 130 năm kể từ khi chế độ phong kiến sụp đổ. Hiện tại nó vẫn là xã hội coi trọng thứ bậc nơi có sự phân biệt giá trị khá chặt chẽ giữa những người có địa vị thứ bậc khác nhau trong xã hội. Điều đó có nghĩa rằng những người ở địa vị trên sẽ chăm sóc những người dưới ở cả phương diện xã hội và cá nhân đổi lại những kẻ bề dưới sẽ có cảm giác biết ơn,  tôn trọng và trung thành với bề trên. Việc quên ơn là một hành động vô đạo đức. Tuy nhiên tình cảm này cùng những giá trị truyền thống khác của Nhật bản cũng đang bị nhạt dần.

義理(Giri)

Có nghĩa là nghĩa vụ-bổn phận đạo đức. Rất khó để có thể chuyển nghĩa được những cụm từ diễn tả cảm xúc và đạo đức của người Nhật. Giri cũng vậy nó không có từ tương đương trong tiếng Anh. Khái niệm giri được hình thành trong xã hội phong kiến, là một trong những chuẩn mực giá trị cao nhất trong mối quan hệ con người: chủ-tớ, cha-con, chồng-vợ, anh-em, bạn bè-bạn bè và thậm chí đôi khi với kẻ địch hoặc các mối quan hệ làm ăn. Nếu buộc phải định nghĩa nó,  người ta có thể nói rằng giri liên quan đến việc quan tâm đến những người khác – những người mà họ cho rằng họ phải có nghĩa vụ như thế và khi làm vậy họ thấy hạnh phúc thậm chí đôi khi để làm nó người ta còn hy sinh  cả bản thân mình.

Ví dụ về giri biểu hiện trong xã hội hiện đại như : thiếp chúc mừng năm mới, quà tặng.

義理2 (giri 2)

Khi giri này biểu hiện trong thế giới kinh doanh, nó thực chất là đạo đức dựa trên mối quan hệ con người có tính phong kiến. Điều đó có nghĩa là  việc phục vụ bề trên hoặc thân chủ của ai đó và điều đó đôi khi chống lại cả sự hợp lý vốn là nguyên tắc trong làm ăn. Nó trái lại với những nguyên tắc trong hoạt động kinh tế của phương Tây và trở thành người ta phê bình các hoạt động kinh tế của người Nhật. Tuy nhiên so sánh với lý do mà nhờ đó con người đuổi theo các lợi ích riêng tư giri vốn đóng một vai trò quan trọng trong mối quan hệ giữa con người với con người lại có vai trò tốt trong việc đem đến sự tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong giới kinh doanh. Mặt khác có rất nhiều các Yakuza (xã hội đen-người dịch)  trong  số các nhà dân tộc chủ nghĩa của Nhật và nhiều trường hợp giri được biểu hiện dưới dạng bạo lực và ở đây nó cần bị  phê phán.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ A billingual Handbook on Japanese culture by  Yoichi Sugiura And John K.Gillespie (2004)