Khám phá thế giới tinh thần của người Nhật Bản  (I)


人情(Ninjo-Nhân tình)

Tương ứng với rất nhiều trạng thái cảm giác khác nhau của con người như yêu, thông cảm, lòng trắc ẩn và tình bạn giữa cha mẹ và con cái, người yêu với người yêu, bạn bè với nhau…Nhưng nó có thêm một ý nghĩa đặc biệt trong xã hội Nhật bản. Ninjo thường được so sánh với nghĩa vụ đạo đức (giri)  ở đó trong khi giri là một quy tắc của các mối quan hệ con người quy định việc phải có một thái độ nào đó đối với người khác thì ninjo lại là một sự tự nguyện khi bày tỏ tình cảm với người khác. Cụm từ “being warm in ninjo” (人情に厚い)  chỉ ra lòng tốt và suy nghĩ của ai đó nhưng đồng thời việc tuân theo giri  là cần thiết để được coi là một thành viên của xã hội. Nói tóm lại giri và ninjo là hai yếu tố chìa khóa, có tính truyền thống trong mối quan hệ giữa con người với con người trong xã hội Nhật bản. Cả hai đều được xã hội Nhật hiện đại kế thừa.

 

恥 (Haji-Sỉ)

Cảm giác xấu hổ được coi là cái lõi của tinh thần người Nhật. Sự nhận thức này lan rộng khi nhà nhân chủng học Ruth Benedict phân loại nền văn hóa Nhật Bản là “nền văn hóa xấu hổ”, đối lập với nền văn hóa của phương Tây là “ nền văn hóa tội lỗi”. Trong các quốc gia phương Tây, thì các chuẩn mực đạo đức tuyệt đối về  “ phạm tội hay không phạm tội” là quy tắc ứng xử cho mọi người, trong khi ở Nhật hành vi không phải được chế định bởi nguyên tắc bên trong mà lại là cảm giác xấu hổ bên ngoài. Có rất nhiều sự phê phán xung quanh quan niệm đơn giản hóa này. Chẳng hạn họ cho rằng những người phương Tây cũng có cảm giác xấu hổ như người Nhật và người Nhật cũng có các quy tắc đạo đức bên trong. Tuy nhiên việc người Nhật coi trọng cảm giác xấu hổ là đúng. Đặc biệt đối với các võ sĩ trong thời phong kiến việc bị sỉ nhục trước đám đông còn tệ hại hơn là cái chết.

根回し (Nemawashi)

Khi đưa ra một quyết định, một kĩ thuật để tránh sự nhầm lẫn và tranh thủ được sự đồng thuận của mọi người trước được  người Nhật gọi là nemawashi. Nguyên nghĩa của từ này có nghĩa là cắt rễ trước khi bứng cây đi khiến cho cây có thể được bứng đi một cách dễ dàng.  Nếu mọi người với các ý kiến khác nhau đột ngột phải tổ chức một cuộc họp họ sẽ rất khó khăn để đi đến một quyết định. Nhưng nếu nemawashi được thực hiện và các ý kiến đưa ra được trao đổi trước đó thì có thể đi tới giải pháp mà không hề lãng phí thời gian.Tuy nhiên, khi nemawashi được áp dụng trong chính trị thì có nguy cơ rằng các chính sách không được tạo lập một cách công khai, bởi vậy nhiều người phê phán rằng nemawashi không hề dân chủ

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ A billingual Handbook on Japanese culture

By Yoichi Sugiura And  John K.Gillespie (Natsume, 2004)