VĂN HÓA ĐỌC, INTERNET VÀ SỰ CỘNG SINH

Nguyễn Quốc Vương

Đại dịch Covid 19 đã khiến cho con người ở trên khắp các quốc gia phải rút vào “cố thủ” ở trong nhà. Trường học tạm dừng, các trung tâm vui chơi, giải trí tạm đóng cửa, những hoạt động vui chơi giải trí ngoài trời buộc phải hạn chế đã khiến cho không gian trong nhà trở thành “vũ đài” hoạt động chính. Khi phải chuyển sinh hoạt, lao động, học tập, vui chơi về nhà tối đa và thực hiện qua mạng internet, việc tái tổ chức đời sống lại cho hợp lý trở thành tất yếu. Làm gì với từng ấy thời gian khi ở nhà trở thành vấn đề đặt ra đối với nhất nhiều người. Không có gì để làm con người rất dễ nảy sinh buồn chán hoặc tạo ra mâu thuẫn. Câu chuyện tếu táo của cư dân mạng khi “chế” các bức ảnh kèm dòng chữ “Kể từ khi thực hiện giãn cách xã hội, các vụ tai nạn giao thông, trộm cướp giảm nhưng các vụ đánh cãi nhau giữa vợ và chồng tăng chóng mặt” một phần nào đó phản ánh thực tế trên. Khi ở trong nhà, đọc sách sẽ là một trong những hoạt động giải trí, học tập có hiệu quả và có ưu thế. Giữa thời đại dịch, vừa là một người mê đọc sách vừa là một người bán sách rong, tôi có nhiều thời gian hơn để đọc sách và cảm nhận rõ hơn sự gắn kết giữa mạng internet, các thiết bị kĩ thuật số và việc đọc sách.

Lực đẩy giữa mạng internet và đọc sách

Ở Nhật Bản vào năm 2009, Bộ giáo dục, văn hóa, thể thao, khoa học và công nghệ đã ủy thác cho trường Đại học Shizuoka tiến hành một cuộc điều tra-nghiên cứu quy mô lớn về mối quan hệ giữa đọc sách và nâng cao học lực ở học sinh. Kết quả tổng hợp của nghiên cứu này sau đó đã được Hiệp hội thư viện trường học biên soạn thành cuốn sách mỏng có tên “Sổ tay sử dụng thư viện trường học: hoạt động đọc sách nhằm nâng cao học lực”(2010). Trong cuốn sách này, các tác giả đã nêu ra một thực tế đáng chú ý ở Nhật Bản đó là lượng sách đọc và tỉ lệ người đọc sách (đặc biệt là học sinh) suy giảm mạnh khi các phương tiện truyền thông, giải trí đa phượng tiện và kĩ thuật số ra đời. Nghiên cứu điều tra cho biết hiện tượng “rời xa văn hóa đọc”, “rời xa đọc sách” ở Nhật Bản xuất hiện từ thập niên 60 của thế kỉ XX khi tivi trở nên phổ biến ở trong các gia đình và các tạp chí truyện tranh giành cho thanh thiếu niên bùng nổ. Truyền hình và truyện tranh đã giành được mối quan tâm và sự say mê của trẻ em, thanh niên dẫn đến việc đọc sách bị xao nhãng. Từ năm 2000 trở đi khi internet phổ cập và điện thoại thông minh trở nên phổ biến, hiện tượng “xa rời văn hóa đọc” và “xa rời đọc sách” ở Nhật Bản trở nên trầm trọng và làm dấy lên nhiều lo ngại trong giới nghiên cứu và giáo dục. Sự lo ngại này đã được đặt lên bàn nghị sự quốc gia và kết quả là nước Nhật có những bộ luật, chính sách ở tầm vĩ mô để chấn hưng văn hóa đọc, ngăn chặn tình trạng “xa rời văn hóa đọc”, “xa rời đọc sách”. Đó là sự ra đời và thực thi của các bộ luật như “Luật khuyến khích hoạt động đọc sách của trẻ em” (2001), Luật chấn hưng văn hóa đọc (2005), Quyết nghị của quốc hội về “năm quốc dân đọc sách” (2010), Kế hoạch chiến lược khuyến đọc của quốc gia và địa phương (5 năm một lần)…

Như vậy, xét ở khía cạnh này, sự bùng nổ và phổ cập của internet rõ ràng đã mang lại hệ lụy tiêu cực cho văn hóa đọc. Ở Việt Nam cho đến thời điểm hiện tại chưa thấy có công trình khảo sát thực tế nào giống như trên của Nhật Bản ở quy mô quốc gia nhưng chỉ bằng quan sát thực tế ta cũng thấy sự xâm nhập sâu rộng của mạng internet và các phương tiện thiết bị kĩ thuật số. Chúng đã lấy mất thời gian tương đối lớn của giới trẻ. Nếu quan sát giới trẻ ở bến tàu, bến xe, công viên, sân bay ta sẽ thấy tỉ lệ những người sử dụng điện thoại vào mạng để giết thời gian sẽ chiếm tư thế áp đảo so với những người đọc sách (điều mà ta thường thấy ở các du khách nước ngoài).

Chính vì vậy trong các cuốn sách nuôi dạy con của nước ngoài, hầu hết các tác giả đều khuyên rằng ở giai đoạn hình thành các thói quen tốt cho trẻ thì để nuôi dưỡng tình yêu với sách việc hạn chế trẻ tiếp xúc với tivi, điện thoại, ipad để tập trung vào đọc sách, nghe kể chuyện là cần thiết. Những khuyến cáo này là những khuyến cáo rất cần lưu tâm đối với phụ huynh Việt Nam. Đối với người lớn, liệu chúng ta có giây phút nào đó giật mình khi nhận ra bản thân đã dùng quá nhiều thời gian cho điện thoại, máy tính và internet mà bỏ quên việc đọc sách?

Đối với Việt Nam, nghiên cứu và cảnh báo nói trên gợi mở rất nhiều điều vì Việt Nam có một hoàn cảnh rất đặc biệt. Đó là trong khi các nước châu Âu bước vào kỉ nguyên số với sự phổ cập internet và các phương tiện kĩ thuật số khi đã có được văn hóa đọc phát triển vững chắc sâu rộng thì Việt Nam chúng ta lại không có điều đó. Trên thế giới, văn hóa đọc phát triển mạnh mẽ vào thời cận đại khi các đô thị công nghiệp hóa, mở rộng quy mô và công nghệ in chữ rời ra đời, phát triển. Cùng với nó là sự hình thành của trường học cận đại dành cho đông đảo quốc dân. Số người biết đọc, viết tăng mạnh, quy mô lớn, cùng với công nghệ in giúp in sách báo với tốc độ nhanh hơn, sản lượng lớn hơn đã giúp cho dân cư ở các đô thị lớn thụ thưởng văn hóa đọc tạo ra tầng lớp thị dân sùng bái văn hóa đọc. Đấy là sức mạnh của châu Âu và Nhật Bản. Tuy nhiên ở Việt Nam, đô thị dưới thời Pháp thuộc ít và nhỏ bé, văn hóa đọc tuy có hình thành ở các đô thị này nhưng không lan tỏa ra được nông thôn vì tỉ lệ người biết chữ ở Việt Nam thấp (trước 1945 có lẽ chỉ vào khoảng 4-5% dân số), hơn nữa dưới chế độ thuộc địa việc kiểm duyệt báo chí, xuất bản cũng có tác động tiêu cực đến phát triển văn hóa đọc. Sau đó lại là những cuộc chiến tranh và kinh tế bao cấp khó khăn. Để rồi đúng vào thời kì đổi mới, kinh tế phát triển, đời sống vật chất của người dân khá lên, đất nước mở cửa giao lưu quốc tế thì internet vào và các phương tiện kĩ thuật số bùng nổ. Người dân bao gồm cả học sinh, sinh viên đã say mê mạng và các thiết bị kĩ thuật số này trong khi chưa có nền tảng về văn hóa đọc giống như châu Âu, Nhật Bản. Đấy là một bất lợi lớn cho chúng ta trong việc tăng cường tiềm lực của quốc gia và xây dựng văn hóa. Khi đọc trên mạng người ta có xu hướng đọc tin tức, đọc các thông tin ngắn và đọc lướt. Đấy cũng là những đặc trưng gây bất lợi cho phát triển văn hóa dọc. Những ai dùng Facebook chắc hẳn sẽ trải nghiệm nhiều lần việc nhìn thấy người khác (hoặc chính bản thân mình) kêu lên “dài quá thôi chẳng đọc nữa”. Đấy cũng là một hạn chế của mạng internet và thiết bị kĩ thuật số đối với việc đọc.

Lực hút giữa internet và đọc sách

Tuy nhiên, nhìn ở một khía cạnh khác, sự phổ cập của internet và các thiết bị kĩ thuật số như điện thoại thông minh cũng thúc đẩy văn hóa đọc nếu như người dùng có ý thức và phương pháp. Là một người vừa thích đọc sách, vừa dịch, viết sách đồng thời cũng dùng mạng xã hội như một công cụ để bán sách và quảng bá văn hóa đọc, thông qua trải nghiệm tôi nhận ra nhiều ý nghĩa tích cực của mạng internet đối với việc đọc sách.

Thứ nhất, mạng internet giúp rút ngắn khoảng cách không gian và thời gian, tạo ra mối quan hệ giao tiếp hai chiều và nhiều chiều phong phú giữa tác giả và bạn đọc, giữa các bạn đọc với nhau. Mạng internet có đặc điểm là “siêu không gian và thời gian”, nghĩa là nhờ nó người ta có thể giao tiếp với nhau khi chủ thể giao tiếp không có mặt ở đó hoặc có mặt ở một nơi rất xa xôi. Chẳng hạn bạn lên Facebook viết vài dòng cảm nhận về một cuốn sách nào đó rồi đi nấu cơm, những người khác vẫn có thể thả tim, bấm like, share hoặc để lại bình luận dưới bài viết của bạn để rồi sau đó sau khi nấu cơm xong, bạn có thể quay lại trả lời, cảm ơn, thả tim, bấm like các bình luận đó. Như thế bạn và nhiều người khác đã có giao tiếp “siêu thời gian”, điều mà trước kia rất khó có thể thực hiện khi chưa có mạng iternet. Đặc tính siêu không gian còn giúp cho người dùng có khả năng liên lạc, tương tác trao đổi thông tin với những người ở cách rất xa mình. Ngồi ở Việt Nam bạn hoàn toàn có thể bình luận về một cuốn sách của một tác giả cùng với các độc giả trên toàn cầu mà không bị ngăn cách bởi biên giới và nếu bạn biết một vài ngôn ngữ thì hầu như không có rào cản lớn trong giao tiếp. Mạng internet và mạng xã hội đã giúp cho độc giả hiện đại có được một điều kì diệu là khả năng, cơ hội kết nối, trò chuyện trực tiếp với tác giả của các cuốn sách. Thời chưa có internet khi đọc sách, chúng ta hẳn đều mơ ước có lúc nào đó được trò chuyện, đặt ra câu hỏi đối với các tác giả viết ra những tác phẩm mà chúng ta yêu thích. Tuy nhiên, khi đó điện thoại còn hiếm hoi cho nên chỉ có cách viết thư mà thường thì địa chỉ của các nhà văn, nhà thơ, nhà khoa học viết nên các tác phẩm đó không được công khai rộng rãi cho nên việc giao lưu, tiếp xúc, trò chuyện gần như là bất khả. Tuy nhiên, ngày nay nhờ có mạng inter net và mạng xã hội, độc giả có rất nhiều cơ hội để làm điều đó. Nếu bạn dùng Facebook hay Twitter bạn sẽ có cơ hội kết nối với rất nhiều tác giả đã viết nên các cuốn sách mà bạn đọc. Độc đáo và thú vị hơn nữa là môi trường mạng so với môi trường thực ngoài xã hội có tính dân chủ, tự do và cởi mở hơn vì vậy bạn sẽ có nhiều dũng khí hơn để tương tác, đặt ra câu hỏi và thậm chí là phản biện lại các tác giả. Đôi khi bạn sẽ có được những cuộc trò chuyện không dứt với tác giả khi chát qua inbox hoặc là thảo luận cùng tác giả và các độc giả khác xung quanh một luận điểm nào đó của cuốn sách trên mạng xã hội. Điều này làm cho việc đọc sách trở nên thú vị và gần gũi hơn rất nhiều. Nó cũng làm gia tăng cơ hội học hỏi cho bạn đọc.

Thứ hai, mạng internet giúp tạo ra và phát triển các “cộng đồng đọc sách”. Đây cũng là một đặc điểm nổi bật trong thời đại internet. Việc đọc sách mang tính chất trải nghiệm cá nhân khá cao. Công việc này hầu như được cá nhân tiến hành đơn độc (cho dù thi thoảng ở nơi này nơi kia có thể sẽ có các buổi đọc sách tập thể hiếm hoi). Trước kia khi chưa có mạng internet sau khi đọc xong, cùng lắm bạn đọc chỉ có thể viết thư cho tác giả bày tỏ cảm tưởng, đặt ra câu hỏi nếu biết địa chỉ tác giả hoặc gửi về nhà xuất bản. Hoặc cùng lắm thì các phương tiện truyền thông như báo, đài công bố các thư đó giống như là thư ngỏ gửi tác giả. Một số đài, báo, nhà xuất bản có thể tổ chức họp mặt định kì câu lạc bộ bạn đọc hâm một một dòng sách, một tác giả nào đó nhưng công tác tổ chức cũng khó khăn và không thể tập hợp một số lượng lớn độc giả. Tuy nhiên, nhờ internet mọi sự đã đổi khác. Bằng cách tạo ra các website, forum và các nhóm, các fan page trên mạng xã hội, những độc giả hâm mộ, yêu thích một dòng sách, một thể loại, một tác giả, một tác phẩm nào đó có thể tụ họp lại giao lưu với số lượng thành viên khổng lồ ngoài tưởng tượng. Một cuộc họp mặt độc giả, người hâm mộ với số lượng 100-200 người ngoài đời thực sẽ đòi hỏi sự tổ chức, chuẩn bị công phu và tốn kém nhưng một cuộc tụ tập bàn luận của vài nghìn thậm chí hàng chục nghìn, hàng trăm nghìn độc giả trên mạng xoay quanh một tác giả, một tác phẩm lại là chuyện rất bình thường và hầu như không tốn kém gì cả. Vì thế ta sẽ thấy có hàng loạt các hội, nhóm, fan page trên mạng xã hội xoay quanh việc đọc sách như “cộng đồng đọc sách tinh hoa”, “hội những người yêu thơ lục bát”, “hội những người yêu đọc Tam quốc diễn nghĩa” hoạt động sôi nổi… Sự có mặt của những hội, nhóm, fan page này giúp thúc đẩy văn hóa đọc và giúp cho bạn đọc có cơ hội giao lưu, biểu đạt ý kiến thông qua đó hiểu sâu thêm tác phẩm và có cái nhìn nhiều chiều. Nhận thấy mạng xã hội và internet là nơi quảng bá tốt sản phẩm và cho phép thu nhận thông tin phản hồi từ độc giả ở nhiều góc độc cho nên nhiều công ty sách, nhà xuất bản cũng chủ động tạo dựng fan page, câu lạc bộ để độc giả tụ tập, giao lưu và bình luận về tác phẩm. Trong rất nhiều trường hợp các nhóm nói trên còn kết hợp giữa hoạt động online trên mạng và “off line” ngoài đời thực tạo ra tác dụng tích cực.

Thứ ba, mạng ineternet đã giúp cho bạn đọc có cơ hội tiếp cận dễ dàng những cuốn sách, tư liệu quý và các kho sách lưu trữ khổng lồ. Loại bỏ chuyện sách lậu, sách phát tán bất hợp pháp sang một bên ta sẽ thấy internet cùng nền tảng công nghệ kĩ thuật đi kèm đã giúp cho nhân loại lưu trữ những kho sách khổng lồ. Đối với một cá nhân việc chứa sách in trên giấy trong nhà sẽ đòi hỏi không gian, công sức để bảo quản và kĩ thuật lưu trữ, sắp xếp khoa học, hợp lý để tiện tìm kiếm, tuy nhiên khi sách được lưu trữ dưới dạng điện tử trên mạng, công sức để làm các công việc trên sẽ được tiết kiệm rất nhiều. Trên thế giới có rất nhiều thư viện điện tử, trang web lưu trữ cho phép bạn đọc khắp thế giới đọc trực tuyến và mượn các cuốn sách, tài liệu quý. Đặc biệt là những tác phẩm kinh điển, những tác phẩm đã có tuổi thọ trên 50 năm, 100 năm đã hết bảo hộ tác tác quyền. Thực sự bạn đọc hiện nay có cơ hội rất lớn đi vào khám phá kho tàng tri thức của nhân loại khắp cổ kim đông tây thông qua internet. Việc tìm kiếm bằng công cụ máy tìm kiếm giúp cho đọc giả có thể nhanh chóng tìm thấy cuốn sách mình cần, thậm chí là trang sách, chi tiết mình cần vì phải lật từng trang hay lần tìm từng phiếu thư mục trong thư viện truyền thống. Mặt khác, thư viện điện tử không chỉ lưu trữ sách như cách thức thường thấy ở thư viện truyền thống mà chúng ta còn có có thể tìm thấy ở đó sách nói, sách có video minh họa… Điều này giúp cho việc học tập, thưởng thức tốt hơn, hiệu quả hơn.

Thứ tư, mạng internet cũng giúp cho công tác khuyến đọc thuận lợi hơn. Để hình thành phát triển văn hóa đọc công tác khuyến đọc rất quan trọng. Việc thức tỉnh người khác về giá trị, ý nghĩa của việc đọc sách, việc tạo điều kiện thuận lợi cho tất cả mọi người tiếp cận sách và hướng dẫn những người chưa biết cách đọc sách và hình thành thói quen đọc sách là cực kì quan trọng. Tiến hành công việc đó ở Việt Nam trong hoàn cảnh đất nước từng trải qua những cuộc chiến tranh kéo dài và nền xuất bản còn yếu là điều không dễ dàng. Làm sao để người dân quan tâm tới đọc sách, làm sao để huy động nguồn lực vật chất và nhân lực cho công tác khuyến đọc? Làm sao để kết nối những người có tấm lòng khuyến đọc lại với nhau? Internet đang giúp rất nhiều cho những công việc đó. Nhờ mạng xã hội, một cá nhân hay một nhóm những người tình nguyện có thể dễ dàng tổ chức gây quỹ để xây dựng một thư viện cho trẻ em ở vùng khó khăn hay ngôi trường nghèo nào đó. Chẳng hạn, cá nhân tôi, nhờ mạng xã hội mà tôi cùng bạn bè đã gây quỹ thành công để tặng sách cho thư viện trường THCS Bát Mọt (Xã Bát Mọt, huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa) và trường THCS Liên Chung (xã Liên Chung, Huyện Tân Yên, tỉnh Bắc Giang). Nhờ mạng xã hội mà một sự kiện khuyến đọc nào đó như nói chuyện về ý nghĩa của việc đọc sách hay phương pháp đọc sách có thể thu hút được hàng trăm người đến từ nhiều nơi khác nhau dù họ không hề có mối quan hệ ngoài đời thực. Cũng nhờ mạng xã hội, mà những con người có mối quan tâm với văn hóa đọc, thích đọc sách có thể dễ dàng tìm đến nhau để kết bạn, giao lưu, học hỏi lẫn nhau, hợp tác với nhau trong các công việc cụ thể. Những người mà tôi quen khi làm công tác khuyến đọc như anh Đỗ Tiến Thành (người thường được nhiều người yêu mến gọi là “cửu vạn sách”), Nguyễn Quang Thạch (khởi xướng sách hóa nông thôn Việt Nam), thầy Bùi Văn Đông (phó phòng giáo dục và đào tạo huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, chủ thư viện gia đình Văn Bùi)…đều là người quen qua mạng xã hội. Từ đó, trong thực tế chúng tôi đã hợp tác làm được rất nhiều việc có ích cho sự nghiệp khuyến đọc. Sự kết nối giữa những người có cùng mối quan tâm tới văn hóa dọc, khuyến đọc này sẽ giúp cho các cá nhân không cảm thấy cô đơn khi không thấy trong không gian thực quanh mình không có người cùng chí hướng và tạo ra sức mạnh cộng hưởng.

Cuối cùng, mạng internet, mạng xã hội cũng giúp cho việc quảng bá sách đến bạn đọc dễ dàng hơn. Là một tác giả, một người dịch sách và cũng kiêm luôn là người bán sách rong, tôi cảm nhận rất rõ điều đó. Một bài giới thiệu sách có khi thu hút đến hàng trăm bình luận, vài trăm người “like” là tín hiệu tốt cho xuất bản và khuyến đọc. Nếu như đọc một bài điểm sách trên báo độc giả chỉ có thể tiếp nhận thông tin một chiều thì ở trên mạng xã hội khi dọc bài điểm sách hay giới thiệu sách của ai đó, độc giả có thể đặt ra rất nhiều câu hỏi xung quanh cuốn sách từ giá cả, thông tin về tác giả, nhà xuất bản cho tới những chi tiết, nội dung trong sách thậm chí yêu cầu người bán, người giới thiệu chụp vài trang để xem và đánh giá xem có nên mua hay không. Như vậy có thể thấy, trong thời đại thông tin cả người đọc, người viết và nhà xuất bản sẽ phải thay đổi cách tiếp cận cũng như phải ý thức hơn về vai trò của internet và các phương tiện kĩ thuật số. Nói khác đi sự tồn tại và phát triển của văn hóa đọc nói chung và xuất bản nói riêng từ giờ trở đi sẽ là sự cộng sinh giữa yếu tố truyền thống và yếu tố điện tử trong môi trường internet.

 


Cũ hơn Mới hơn