Thực hành khi đọc sách

                              

                                                                    Nguyễn Quốc Vương

Trong quá trình hoạt động như một diễn giả về văn hóa đọc, và đồng thời là một tác giả viết và dịch một số cuốn sách về đọc sách, tôi đã nhận được rất nhiều phản hồi, câu hỏi của bạn đọc, khán giả về chủ đề này. Trong đó rất đáng chú ý là có những ý kiến cho rằng đọc sách làm cho người ta trở thành “mọt sách” và “lý thuyết viển vông xa rời thực tế”, nghĩa là đọc sách khiến cá nhân trở thành người yếu ớt và vô dụng. Những suy nghĩ như vậy có lẽ đều bắt nguồn từ thiên kiến.

Hình ảnh “người đọc sách” và thiên kiến nghìn năm

Trong xã hội thường tồn tại các thiên kiến và đằng sau các thiên kiến đó thường có bối cảnh lịch sử nhất định. Nói một cách khác, thiên kiến đó có lịch sử của  riêng.

Cũng giống như hình ảnh “doanh nhân”, “chủ doanh nghiệp”, những người làm nghề thương mại từng có thời bị gắn với chữ “con buôn”, hình ảnh người đọc sách ở Việt Nam cũng tồn tại ở một dạng thức mang bóng dáng của sự “kì thị” và thiên kiến. Hình ảnh người đọc sách xưa kia thường gắn với hình ảnh anh học trò chỉ biết “dùi mài kinh sử” rồi đi thi mong chờ một ngày có tên trên bảng vàng, võng giá nghênh ngang vinh quy bái tổ. Tuy nhiên, con đường đó rất hẹp. Tỉ lệ được chọn đỗ tú tài, cử nhân trong khoa cử phong kiến xưa kia rất nhỏ, những người đỗ đạt là những người rất may mắn và nằm trong đội ngũ “siêu tinh hoa” vì vậy trên thực tế, số lượng học trò từ thiếu niên tới các cụ đầu bạc “trượt vỏ chuối” là không nhỏ. Bởi thế hình ảnh anh học trò dùi mài kinh sử trên đôi khi được ghi lại như là hình ảnh của một người lông bông tương lai vô định: “Xin ai chớ lấy học trò/dài lưng tốn vải ăn no lại nằm”.

Lối học tầm chương trích cú, nặng về học thuộc lòng và dựa theo khuôn phép thay vì khai phóng tinh thần và chú trọng thực tiễn ngày xưa cũng tạo ra một số lượng lớn các nho sinh thất thế trong con đường công danh kiểu thi đỗ -làm quan khiến họ phải sống dựa vào vợ, mẹ trong cuộc sống thực tế hàng ngày. Sau này, nó được tiếp nối bởi các cô cậu học sinh, sinh viên được cưng chiều, thiếu tự lập và chỉ biết học theo kiểu học gạo ở trường như đọc sách giáo khoa, làm bài tập dẫn đến thiếu tự lập trong tư duy và đời sống. Thực tế ấy đã tạo nên hình ảnh những con “mọt sách” chỉ biết vùi đầu vào sách vở và vô dụng.

Ngày nay, tuy khoa cử không còn nhưng việc học chạy theo bằng cấp; học để tìm kiếm con đường trở thành người nhà nước với mong muốn việc nhàn lương cao, nhiều bổng lộc… để rồi ra trường thất nghiệp cùng tình trạng học cao, bằng cấp cao nhưng khi đi làm thì bòn rút của công, tham nhũng, tha hóa trong lối sống của nhiều người đã khiến cho hình ảnh người có học-người đọc sách không những không tốt lên mà còn xấu đi. Hình ảnh con người thành đạt, thành công trong xã hội về cơ bản vẫn gắn với hình ảnh người có nhiều tiền, có chức vụ, có khả năng “làm quan” khiến “cả họ được nhờ” thay vì là người có trí tuệ, có khả năng dẫn dắt xã hội hay tạo ra nhiều giá trị cho xã hội.

Vì vậy, muốn có xã hội văn minh, cần phải làm thế nào để xã hội Việt Nam, con người Việt Nam thay đổi cái nhìn đối với người đọc sách. Để có được điều đó người Việt không chỉ cần phải đọc nhiều hơn để tạo ra một một “quốc dân đọc sách” mà còn phải tích cực gắn liền đọc với thực hành.

Đọc sách-muốn có ý nghĩa lớn, có ảnh hưởng lớn tới cộng đồng thì không thể nào xa rời việc thực hành.

Việc thực hành thường được hiểu là việc người ta làm việc gì đó trong thực tế xã hội để tạo ra một sản phẩm cụ thể. Người ta có xu hướng nhìn nhận việc thực hành khi đọc sách rất hạn hẹp. Đại thể, người ta sẽ nghĩ đọc sách rồi thực hành có nghĩa là giống như chuyện ai đó đọc sách võ thuật xong thì thực hành múa mấy bài quyền, đọc sách về ăn uống xong thì phải đi nấu món ăn mới. Cách nghĩ đó không sai tuy nhiên thực hành gắn với đọc sách rất đa dạng, có nhiều cấp độ và không phải hoạt động nào cũng biểu lộ rõ ra bên ngoài, tạo ra sản phẩm hữu hình mắt thường có thể thấy ngay. Tuy nhiên, quan sát và suy ngẫm kĩ ta sẽ thấy hoạt động thực hành khi đọc sách có thể xảy ra ở nhiều lĩnh vực, cấp độ, từ trong suy nghĩ-tư duy cho tới, trong đời sống, trong đọc và viết, học tập và xã hội. Ở đây, tôi sẽ phân tích vài ý ở phương diện tư duy và đời sống.

Thực hành trong tư duy

Mỗi cuốn sách cho dù là dày hay mỏng, viết về chủ đề gì đều là kết quả suy nghĩ, chiêm nghiệm, tổng kết hiểu biết, kinh nghiệm của tác giả, bởi vậy khi đọc nó người đọc sẽ học hỏi được phương pháp tư duy, cách thức tập hợp, tóm tắt kiến thức và kinh nghiệm mà tác giả đã thu lượm được từ đọc sách, trải nghiệm cuộc sống, quan sát thực tế, làm thí nghiệm hay thực hiện các hành vi trong công việc. Cuốn sách cũng sẽ được xây dựng theo bố cục nhất định, trình bày các chi tiết, dẫn chứng, lập luận theo một trật tự, logic nào đó để truyền tải một ý tưởng, thông điệp của tác giả. Vì vậy, thực hành trong khi đọc có thể được tiến hành bằng cách khi ta đọc một cuốn sách nào đó và thấy ở đó tác giả có ý tưởng hay, có tư duy sâu sắc, lập luận sắc bén dựa trên một logic chặt chẽ, hợp lý ta có thể học hỏi những điều đó và áp dụng cho bản thân khi suy nghĩ và biểu đạt suy nghĩ.

Con người hơn các loài động vật khác ở chỗ biết suy nghĩ và suy nghĩ sâu sắc về mình và thế giới xung quanh. Tuy nhiên, do con người là một sinh vật phong phú và trí óc, cảm xúc con người bị chi phối bởi nhiều yếu tố chủ quan, khách quan cho nên không phải khi nào suy nghĩ cũng đưa chúng ta tới gần chân lý. Chúng ta dễ bị rơi vào cái bẫy tư biện chủ quan hoặc thiên kiến. Nghĩa là chúng ta có xu hướng nghĩ theo một lối mòn nào đó ta đã quen, nghĩ theo một hướng nào đó ta đã bị người khác dẫn dắt hoặc nghĩ theo cách mà ta cảm thấy dễ chịu…Ta sẽ có xu hướng nghĩ theo cách người xung quanh hay nghĩ, đưa ra những nhận xét nội tâm giống như những lời nhận xét đánh giá dựa trên giá trị quan của đám đông ở xung quanh và hoảng sợ hoặc e dè không dám suy nghĩ bằng chính cái đầu của mình. Để thoát ra khỏi tình trạng đó, đọc sách rồi thực hành suy nghĩ đa chiều, đứng trên nhiều lập trường, góc độ khác nhau để nhìn nhận hiện tượng, sự vật là một cách hay. Mỗi tác giả viết một cuốn sách sẽ có lập trường, quan điểm, cách nhìn nhận riêng. Trong các tác phẩm văn chương, các tác giả cũng thường xây dựng các nhân vật có thế giới nội tâm phong phú, suy nghĩ từ nhiều góc độ, lập trường khác nhau, có giá trị quan khác nhau. Việc đọc những tác phẩm như truyện ngắn, tiểu thuyết sẽ giúp cho ta nhìn nhận con người, nhìn nhận thế giới nội tâm của mình và người khác từ nhiều chiều kích và cung bậc khác nhau. Cách thức lập luận của các tác giả trong các cuốn sách khoa học, phi hư cấu cũng giúp ta học được và thực hành cách thức triển khai ý tưởng, biểu đạt nó một cách logic.

Nói tóm lại, khi đọc sách, trí não của chúng ta sẽ được huấn luyện và thực hành một cách “vô hình” ở trong đầu. Những ý nghĩ dọc ngang sẽ cuồn cuộn chảy trôi trong đầu. Chúng ta sẽ phân tích, suy xét những ý tưởng, tư duy, cách thức thể hiện tư duy của các tác giả và lọc lấy, học hỏi lối tư duy đó để biến đổi tư duy của chúng ta. Nhờ cách thực hành trong im lặng đó, trí tuệ, tâm hồn của chúng ta sẽ lớn lên, trở nên phong phú và sâu sắc hơn. Chúng ta sẽ trở thành người có tinh thần bao dung hơn vì biết đến những thế giới rộng lớn và khác biệt ở ngoài mình. Chúng ta sẽ trở nên lý tính hơn vì biết nhìn nhận từ nhiều chiều, đồng thời, ở một phương diện khác lại trở nên dễ đồng cảm với thân phận và nỗi đau của người khác bởi vì thông qua sách ta đã đi vào thế giới nội tâm của hàng ngàn con người có số phận khác nhau.

Thực hành trong đời sống

Cách thức thực hành khi đọc sách dễ nhận thấy nhất và thường được đề cập nhiều nhất nhưng cũng khó làm nhất, bị những người có tư tưởng coi thường sách vở, coi thường việc đọc sách chế giễu nhiều nhất là thực hành trong đời sống. Hiểu một cách đơn giản là sau khi đọc sách xong ta sẽ áp dụng những cái hay, cái tuyệt vời ta thu nhận được từ sách vào đời sống cá nhân và xã hội như thế nào để tạo ra hiệu quả, kết quả. Chẳng hạn, sau khi đọc xong cuốn Sổ tay giáo dục gia đình Nhật Bản (Bộ giáo dục Nhật Bản, Tủ sách Người mẹ tốt, 2016), ta thấy ở đó các tác giả đưa ra ba việc cha mẹ nhất định phải làm để trẻ có sức khỏe và phát triển tốt là “ngủ sớm, thức dậy và ăn sáng”. A! chân lý thật là đơn giản! Khi đọc chắc chắn nhiều bạn cũng như tôi sẽ thốt lên như vậy. Tuy nhiên, từ chỗ nhận thức được điều đó là tốt, cần thiết khi đọc sách cho đến khi thực hiện được trong đời sống sẽ là một khoảng cách lớn. Bao nhiêu bạn sau khi nhận thức được điều trên đã thực hiện được tốt nó trong thực tế đời sống cá nhân và gia đình mình?

Tương tự, ta cũng thấy rất nhiều bạn đọc cả đống sách “phát triển bản thân” (self-help) nhưng bản thân trong thực tế không mấy tiến bộ vì bạn chỉ đọc…cho sướng mà thôi không có thực hành.

Muốn thực hành được những điều đã đọc trong đời sống của bản thân và gia đình, môi trường mà các cá nhân có khả năng tự chủ, đưa ra quyết định lớn thì các bạn phải xác định rõ mấy điều dưới đây.

Thứ nhất, giữa đọc sách và thực hành trong đời sống là một khoảng cách lớn cho nên không được nóng vội kì vọng vào kết quả, cần kiên trì lặp đi lặp lại nhiều lần, trong khoảng thời gian dài.

 Thứ hai, sự thực hành những gì học được từ sách vở không phải là sự máy móc áp dụng nguyên xi mà ở đó phải có sự gia công về trí tuệ, sự suy xét dựa trên nghiên cứu, tham chiếu với thực tiễn mà bản thân mình đang đặt vào để có sự phù hợp và hợp lý.

Thứ ba, không nên áp dụng ngay những điều to tát để rồi khi không thấy kết quả thì đâm ra thất vọng, mất niềm tin vào sách vở. Hãy bắt đầu áp dụng từ những việc đơn giản nhất, dễ nhất mình có thể làm và đem lại kết quả ngay. Con người là sinh vật kì lạ. Cho dù có hào hứng thế nào nhưng nếu gặp thất bại thì sẽ nản chí. Vì vậy, khi bắt đầu bằng việc đơn giản, vừa sức và khi thực hiện đạt được kết quả bạn sẽ được tự mình nếm trải cảm giác “đạt được thành tựu”, từ đó có thêm niềm tin, dũng khí, động lực để tiếp tục. Sự tích lũy các “thành công” nho nhỏ mà việc thực hành đem lại đó sẽ thúc đẩy và đào luyện bạn để rồi bạn tiến lên thực hành toàn diện hoặc thực hành những điều to lớn mình đọc được, nhận thức được.

Thứ tư, từ nhận thức đến hành động là cả một quá trình và ngay cả trong quá trình thực hiện hành động (thực hành) trong thực tiễn, sức mạnh của nhận thức rất quan trọng. Sức mạnh của nhận thức có ảnh hưởng lớn đến tính bền vững trong duy trì mục tiêu, năng lực tập trung, khả năng chịu đựng khó khăn và vượt khó để tiến lên… Điều này được chứng minh trong thực tiễn bằng việc những người có lý tưởng, có niềm tin sắt đá, có nghị lực tinh thần lớn có thể vượt qua được thử thách để đến với thành công và ngược lại có nhiều người bỏ cuộc giữa chừng. Đọc sách và thực hành trong đời sống cũng như vậy, muốn thực hành có kết quả không bỏ cuộc giữa chừng ta phải có nhận thức sâu sắc và duy trì được nhận thức đó. Vì vậy chuyện chỉ đọc qua loa một cuốn sách cho dù sách đó đơn giản rồi hăm hở thực hành đôi khi sẽ không đem lại kết quả mong muốn và bạn sẽ sớm bỏ cuộc khi khó khăn. Cần phải đọc đi đọc lại một cuốn sách mà mình muốn áp dụng nhiều lần với sự tập trung cao độ và vừa đọc vừa phải nghiền ngẫm đi nghiền ngẫm lại trong khi tham chiếu những điều đã viết ở đó với trải nghiệm của bản thân và những gì mình quan sát được từ thực tiễn cuộc sống. Thậm chí, trong đa số các trường hợp, để hiểu rõ một từ, một câu, một ý, một đoạn trong cuốn sách đó bạn cần phải đọc thêm một hai, thậm chí cả chục cuốn sách khác. “Đọc chưa hết chữ” đã thực hành sẽ không đem lại kết quả đáng kể nào.

Ngoài ra, các bạn cũng cần phải đọc thêm nhiều cuốn khác về cùng một chủ đề của cùng một tác giả hoặc nhiều tác giả khác thậm chí là các tác giả có quan điểm trái ngược. Việc đọc như vậy giúp các bạn mài sắc tư duy, nâng cao và làm sâu sắc nhận thức, tạo ra động lực mạnh mẽ khi thực hành. Việc đọc rộng và sâu như vậy cũng làm cho các bạn có đủ kiến thức cần thiết khi thực hành. Nhiều người thất bại khi thực hành sách vở trong đời sống vì không đủ kiến thức khi sách chỉ phác thảo cho ta đường hướng hoặc đại cương về phương pháp thực hiện. Đọc nhiều, nghiền ngẫm cũng sẽ giúp ta có ý chí kiên định để thực hành đến cùng. Nói cách khác, trước khi thực hành trong đời sống thực tiễn, ta cần thực hành trước trong tư duy như phần phía trên tôi đã trình bày, phải rèn luyện và thực hành cho chính bộ não, cho thế giới tinh thần của mình trước hết.

Cuối cùng, xét kĩ ta thấy giữa đọc sách và thực hành không hề có gì mâu thuẫn. Chúng có thể hỗ trợ nhau rất tốt và tạo ra hiệu quả cộng hưởng. Vì vậy trong lúc thực hành ta có thể tiến hành một quy trình ngược lại là ghi chép kết quả, quá trình thực hành, sau đó đối chiếu với sách để điều chỉnh nhận thức của bạn thân từ đó có cách thức thực hành hiệu quả hoặc tiến hành phân tích những ghi chép đó để nhận ra những điểm dở cần điều chỉnh, những điểm hay cần phát huy. Bằng cách đọc -thực hành - ghi chép -phân tích-đối chiếu với sách điều chỉnh phương châm-phương pháp -thực hành theo một chu trình tuần hoàn liên tục bạn sẽ nâng cao được cả nhận thức và đạt được kết quả trong thực tế. Những người làm việc có phương pháp, hiệu quả, có được thành công lớn trong đời sống thực chất là những người biết khéo léo kết hợp giữa học hỏi lý thuyết (nghe, đọc, hỏi người khác) và thực hành (làm, áp dụng, cải tiến, phát minh cái mới…).

 


Cũ hơn Mới hơn