PHƯƠNG PHÁP ĐỌC SÁCH CỦA SINH VIÊN ĐẠI HỌC TOKYO: BA ĐIỂM QUAN TRỌNG AI CŨNG CÓ THỂ ÁP DỤNG

 

Tác giả: Nishioka Issei


 Kẻ thù lớn nhất của đọc sách là “tưởng như đã hiểu”

Trong các bạn ai cũng đã từng có trải nghiệm “Khi đọc sách tôi có cảm giác mình đã hiểu rồi nhưng mà thực tế thì chẳng đọng lại gì cả”

 

Đọc sách quả là chuyện khó khăn. Khi đang đọc ta có cảm giác “Hiểu rồi! Ra là vậy” nhưng khi đọc xong và thời gian trôi đi chút ít thì lại có cảm giác “Ồ sao thế này? Sao mình lại chẳng hiểu chút gì thế này?” và kết cục là không thể phát huy việc đọc sách vào đời sống thực tế. Tôi nghĩ chuyện đó là chuyện thường xảy ra. Ngay cả bản thân tôi cũng đã từng trải nghiệm như vậy.

Trong khi đó, đại đa số sinh viên Đại học Tokyo lại nhớ rất lâu những gì đã đọc và phát huy được nó vào đời sống thực tế. Khi học, họ reo lên “A! Đây là điều đã viết trong cuốn sách mình đã đọc trước đó”, “Chuyện viết ở sách nọ cũng giống chuyện này” và phát huy được đầy đủ những trải nghiệm đọc sách trong quá khứ.

 

Sự khác biệt này tóm lại là do đâu? Tôi cho rằng sự khác biệt này là do sự khác biệt của “năng lực tóm tắt”. Hôm nay, tôi xin được nói về chuyện tại sao sự khác biệt của “năng lực tóm tắt” và làm thế nào để phát triển năng lực tóm tắt?

Trước tiên điều tôi muốn các bạn biết là “Chuyện đọc được hay không đọc được văn bản thể hiện ở việc có tóm tắt ngắn gọn được văn bản hay không”.

 “Không thể tóm tắt ngắn gọn=không đọc được”

 

Tôi thường dạy học sinh trung học phổ thông và chỉ cần một câu hỏi là tôi có thể biết được học sinh có đọc được các văn bản dài hay không cho dù là quốc ngữ hay tiếng Anh.

Câu hỏi đó là “Đoạn văn này có thể tóm tắt như thế nào?”

 

Trước câu hỏi này, những học sinh có thể nhanh chóng trả lời ngắn gọn “À, nó sẽ thành thế này” là những học sinh “có thể đọc” được đoạn văn đó. Trên thực tế, học sinh đó đã trả lời khái quát về vấn đề có liên quan đến đoạn văn đó.

Trái lại, học sinh không thể trả lời ngắn gọn mà giải thích dài dòng kiểu “À..thì…cái đó nó như là thế này mà…” thì sẽ có điểm số thấp trong bài kiểm tra đó.

Chúng ta có xu hướng cho rằng “càng nhớ nhiều càng tốt”. Vì vậy khi đưa ra yêu cầu “tóm tắt” ta sẽ nghĩ những học sinh nào thuyết minh được nhiều nội dung sẽ là người hiểu văn bản tốt hơn.

Tuy nhiên trên thực tế là ngược lại. Không phải là thuyết minh dài dòng mà chính năng lực tóm tắt ngắn gọn mới quan trọng.

 

Khi thuyết minh dài dòng thì ta có thể đưa bất cứ cái gì vào trong đó. Cả những ví dụ thừa thãi mà tác giả không đưa vào, những nội dung mà ta nghĩ là cần thiết đều có thể đưa vào đó. Vì thế mà dẫn đến chuyện ta có thể đưa vào bao nhiêu những thứ rời xa chủ điểm chính.

 

Trái lại, để tóm tắt ngắn gọn, ta sẽ phải cắt bỏ đi tất cả những ví dụ, những phần râu ria. Nó đòi hỏi năng lực nhìn ra “điều thực sự tác giả muốn nói”.

 

Tôi cho rằng “Sách giống như là cá”

 

Cá có một cái xương sống thẳng xuyên suốt từ đầu đến đuôi phải không nào? Từ xương sống đó mà có các xương nhánh và có thịt bao quanh. Khi ăn cá thì ta sẽ phải gỡ thịt khỏi xương.

Cho dù là văn bản nào đi nữa thì nó đều nêu ra một chủ trương thống nhất. Từ đoạn đầu tiên cho đến phần kết luận sẽ nêu ra một chủ trương nhất quán nào đó. Những ví dụ cụ thể hay phần giải thích chi tiết được viết ra là để nhằm bổ sung cho chủ trương đó.

 

 “Chủ trương nhất quán” này là xương sống còn “ví dụ, thuyết minh cụ thể” là da thịt. Thứ làm cho văn bản dễ hiểu, người đọc có ấn tượng là các “ví dụ cụ thể” và phần thuyết minh này, nghĩa là phần da thịt.

 

 

 

Điều quan trọng là lý giải được “điều tác giả muốn nói”

Phần ngon là phần da thịt cho nên phần lớn mọi người sẽ chỉ chú tâm tới nó. Tuy nhiên, thứ quan trọng lại là phần xương. Cần phải phân tách phần thịt và xương ra và lý giải phần “xương” cặn kẽ.

Ví dụ như có đoạn văn sau:  

“Việc sống với con mắt nghi ngờ luôn rất quan trọng. Ví dụ như, thật ra thì không phải là họ nói nhưng lại có rất nhiều câu được cho là người nổi tiếng nói đã trở thành danh ngôn. Marie Antoinette không hề nói “Nếu không có bánh mì thì ăn kẹo cũng được chứ sao?” và Napoleon cũng chẳng nói “Trong từ điển của ta không có từ bất khả”. Giống như thế, cho dù là ta nghĩ về cơ bản nó đúng đi nữa thì có nhiều khi thực sự nó lại sai vì vậy cần phải lưu ý cẩn thận”.

Thứ dễ lưu lại trong ta ở đoạn văn này chẳng phải là các ví dụ cụ thể như Marie Antoinette không nói “Nếu không có bánh mì thì ăn kẹo cũng được chứ sao?” phải không nào?

Tuy nhiên, điều mà đoạn văn này thực sự muốn truyền đạt là việc “hãy có con mắt nghi ngờ”. Tóm lại, câu chuyện về Marie Antoinette là “da thịt” còn câu chuyện về “con mắt nghi ngờ” là “xương”.

 

Nếu đưa ra yêu cầu tóm tắt câu chuyện này và ai đó tóm tắt chuyện về Marie Antoinette thì sẽ bị cười là “chẳng hiểu gì”. Nội dung tóm tắt phù hợp phải là chuyện “hãy có con mắt nghi ngờ” và ví dụ cụ thể về Marie Antoinette chẳng qua chỉ là sự bổ sung, thuyết minh cho nó.

Các bạn đã hiểu được tính cần thiết của việc “tóm tắt” ngắn gọn chưa?

Vậy thì nói một cách cụ thể ta cần nhìn vào đâu để có thể tóm tắt được ngắn gọn? Ở đây tôi sẽ giới thiệu ba điểm quan trọng.

Ba điểm quan trọng để đọc hiểu “điều tác giả muốn nói”

Điểm thứ nhất là câu văn đầu tiên và câu văn cuối cùng.

Nguyên tắc vàng số 1 là “Đọc câu văn đầu tiên và câu văn cuối cùng”.

 

Trước đó tôi đã viết về chuyện “Sách là con cá”. Tôi viết rằng xương là nhất quán từ đầu đến đuôi. Tóm lại, nếu như đầu và đuôi đều viết một chuyện thì có khả năng cao nó chính là “điều tác giả muốn nói nhất”, muốn nhấn mạnh nhất trong sách đó.

 

Phần đông sinh viên Đại học Tokyo đều vận dụng nguyên tắc vàng này khi giải quyết các vấn đề của môn quốc ngữ. Sau khi đọc xong đoạn thứ nhất thì ngay lập tức đọc đoạn cuối cùng và trên cơ sở nắm chắc thông điệp nhất quán của tác giả với suy nghĩ “văn bản này muốn nói điều như thế này chăng?” họ đi vào lý giải văn bản.

Cách làm này cũng có thể sử dụng khi đọc sách. Bằng việc đọc ngay phần “kết luận” sau khi đọc phần “dẫn nhập” ta có thể lý giải được chuyện “À ra vậy, có lẽ tác giả muốn nói điều như thế này”. Khi đọc sách dựa trên việc đó, tốc độ đọc sẽ trở nên nhanh hơn và việc đọc sai cũng giảm đi.

 

Nguyên tắc vàng này cũng có thể vận dụng vào việc tóm tắt. Sau khi đọc điều tác giả viết ở phần đầu tiên và cuối cùng cũng như nắm bắt điểm quan trọng có khả năng là điều mà tác giả cho là quan trọng đó, ta hãy tóm tắt bằng ngôn ngữ của bản thân.

Điểm quan trọng thứ hai là phần sau của “tuy nhiên”.

Điểm quan trọng tiếp theo là phần sau của “tuy nhiên”. Từ cổ kim Đông Tây, cho dù là tiếng Anh hay tiếng Nhật và là văn bản nào đi nữa thì sau phần “ngược thuyết” đa số trong các trường hợp sẽ ẩn chứa bộ “xương” là điều tác giả muốn nói.

 

“Trong các bạn có nhiều người nghĩ như thế này phải không? Tuy nhiên sự thật lại không như thế!”, “Người ta có xu hướng làm như thế này phải không nào. Tuy nhiên, không được làm như vậy”.

Những câu văn kiểu như trên là rất phổ biến phải không nào? Người ta nêu ra những việc mà nhiều người đang làm, những việc được coi là thường thức và phủ định chúng. Đây là kĩ thuật biểu đạt rất hay được sử dụng.

Vậy thì tại sao kĩ thuật này lại hay được sử dụng? Khi suy nghĩ về “lý do” có thể đã thúc đẩy tác giả viết văn bản, ta sẽ hiểu. Trong phần lớn trường hợp, tác giả cố công viết văn bản đó là vì tác giả có suy nghĩ trái ngược với những gì đang là “thường thức” hay “điều đương nhiên” trong xã hội.

 

Bản chất của văn bản là đưa ra câu trả lời “NO” (Không) đối với các thường thức phổ biến ở trong xã hội như “Mọi người đều nghĩ là như vậy nhưng nó không phải là như vậy!”, “tuy nó không được mọi người biết tới, nhưng đây là điều quan trọng!”. Chính vì vậy mà việc sử dụng mệnh đề đối lập (ngược thuyết) để biểu đạt ý nghĩ đó rất phổ biến.

 

Các bạn hãy tập trung chú ý vào những câu văn có chứa mệnh đề đối lập với các từ như “Tuy nhiên”, “Tuy vậy”, “Mặc dù vậy”…Nếu là tiếng Anh thì chúng nằm sau “but”, “However”. Chắc chắn ở đây có viết phần “xương” là điều tác giả thực sự muốn nói.

Điểm quan trọng thứ ba: “Câu hỏi được đưa ra”

Cuối cùng là “Câu hỏi được đưa ra”

Tác giả khi viết “Điểm quan trọng muốn người đọc thật sự hiểu được” sẽ đưa ra “câu hỏi” dành cho độc giả. Tuy nhiên, nếu chỉ viết “Cái đó là thế này” thì rất có thể sẽ không làm cho độc giả thấy được nó là điều quan trọng. Vì vậy, phần lớn các tác giả sẽ viết dưới hình thức “Các bạn nghĩ sao về điều này? Thực ra nó là như thế này!!” để hấp dẫn độc giả.

 

Đặc biệt, nếu như không có câu trả lời được đưa ra ngay mà họ lại dẫn dụ người đọc tới tận câu văn cuối cùng thì có khả năng cao đó chính là điều tác giả muốn nói, tức là phần “xương”.

 

 

Ví dụ như các bạn đã từng nhìn thấy tiêu đề các cuốn sách, bài báo dưới dạng câu hỏi kiểu như “Tại sao A lại là B?” chưa? Đây là câu văn được viết ra vì tác giả muốn nói về câu trả lời cho câu hỏi đó và chắc chắn câu trả lời sẽ trở thành kết luận.

 

Trái lại, chuyện sau khi đọc xong văn bản thì câu chuyện lại được triển khai hoàn toàn khác kiểu “Câu trả lời là cái này. Rồi, sau đây là câu chuyện khác” không thể xảy ra. Người đọc sẽ muốn đặt ra câu hỏi “Tại sao lại lấy câu hỏi đó làm tiêu đề?”.

Tương tự như vậy, nếu như trong phần đầu của văn bản có câu hỏi nhưng lại không có câu trả lời thì chắc chắn trong toàn bộ văn bản, câu trả lời cho câu hỏi đó đang dần dần được đưa ra.  Ví dụ như, trong bài báo này tôi đưa ra câu hỏi “Ba điểm quan trọng để rèn luyện năng lực tóm tắt là gì?” và hiện đang viết tuân theo câu hỏi đó.

 

“Câu hỏi được đặt ra” cũng tương tự như “tình huống” trong tiểu thuyết trinh thám. Nếu như có cảnh chứa thông điệp của người chết (dying message) và câu hỏi “Nó có ý nghĩa gì?” thì chắc chắn thông điệp đó có ý nghĩa rất lớn phải không nào? Nếu như cho đến cuối cùng mà không rõ ý nghĩa của thông điệp đó thì chắc chắn các bạn sẽ nổi cáu “Cái quái gì thế này!”.

Giống như thế, nếu như là câu hỏi không có câu trả lời ngay lập tức thì đó là câu hỏi lớn có liên quan đến toàn bộ văn bản. Bằng việc tìm kiếm câu hỏi này và câu trả lời cho nó, chắc chắn các bạn sẽ phát hiện ra “điều tác giả muốn nói”.

 

Hãy tập thói quen “tóm tắt” văn bản.

Sau khi đọc văn bản xong, các bạn hãy sử dụng 3 điểm trên và tóm tắt văn bản đó một cách đơn giản nhé.

Ban đầu hãy luyện tập tóm tắt khoảng 300-400 chữ vào vở và sau khi quen rồi thì tóm tắt khoảng 100-150 chữ.

 

Đối với lời văn tóm tắt của bản thân, các bạn hãy cho người thứ ba-người không được đọc văn bản gốc đọc và hỏi xem họ cảm nhận như thế nào. Nếu như người đó nói là “tôi có thể hiểu được” thì điều đó có nghĩa là bạn đã đọc được văn bản gốc.

Ngược lại, nếu như người đó nói “Tôi chẳng hiểu là anh viết gì nữa” thì đó là bằng chứng cho thấy bạn đã không đọc được văn bản gốc. Bạn hãy đọc lại cẩn thận một lần nữa văn bản gốc.

Các bạn thấy thế nào? Các bạn hãy thử tập tóm tắt xem nhé.

Nguyễn Quốc Vương dịch.

 

https://toyokeizai.net/articles/-/349449

 

 

 

 


Mới hơn