CÓ THỂ SỐNG BẰNG VIẾT BÁO TỰ DO HAY KHÔNG?

Nguyễn Quốc Vương 

Nghề làm báo ở nước ta là một nghề mới có lịch sử non trẻ nếu so sánh với các nghề khác vì thế nó thường khó hình dung với đa số mọi người và gợi lên những suy nghĩ tò mò. Một trong những điều mà người làm những nghề khác thường tò mò là “nghề làm báo có thu nhập thế nào?” hay “có thể sống bằng nghề viết báo được không?”. Tôi không phải là “nhà báo”, tức là một người viết báo chuyên nghiệp nhưng do dòng đời xô đẩy mà thi thoảng cũng có một hai bài đăng báo vì thế cũng thường hay được bạn bè hỏi những câu hỏi trên. Trong trường hợp của tôi, bạn bè có vẻ tò mò hơn nữa vì họ biết tôi là người không có “lương tháng” như họ.

Thu nhập của cá nhân hay chuyện tiền nong thường là chuyện riêng tư và tế nhị. Vì thế cho dù người Việt rất tò mò chuyện này và hay hỏi nhau nhưng thường nhận được những câu trả lời kiểu “né tránh”, xã giao hoặc nụ cười ngượng nghịu. Tôi tin rằng có đem câu hỏi “một tháng anh kiếm được bao nhiêu tiền” hỏi những người làm nghề báo bao gồm cả người chuyên nghiệp và và người viết báo kiểu tài tử như tôi đa số cũng rất khó nhận được câu trả lời nghiêm túc. Tuy nhiên, ở đây tôi sẽ thử đưa ra một câu trả lời trung thực từ câu chuyện của chính mình.

Người viết báo….thì cũng là người

Những người làm các nghề sử dụng “ngòi bút” làm công cụ như “nhà văn, nhà báo, nhà giáo” thường được gán cho hình ảnh là người sống bay bổng, lãng mạn. Tuy nhiên, cho dù làm nghề gì đi nữa thì trước tiên cũng phải sống-tồn tại được. Nghĩa là ai cũng có nhu cầu tối thiểu cần phải được đáp ứng như ăn, mặc, ở, đi lại, khám chữa bệnh, giải trí… Khốn khổ cho con người hiện đại là tất cả đều cần đến…tiền. Đối với người sống trong thành phố thì áp lực cần phải có tiền để chi tiêu cho cuộc sống hàng ngày càng lớn. Một khi đã thoát ly khỏi cuộc sống tự cung tự cấp dựa vào đất đai, sản xuất nông nghiệp, mọi thứ phục vụ cuộc sống đều là hàng hóa. Ở phố mọi thứ đều phải mua bằng tiền. Người làm báo cho dù là chuyên nghiệp, hay tài tử khi sống ở thành phố sẽ phải đối mặt với điều này. Nhìn mặt tôi, thấy trắng trẻo thư sinh, nhiều người thường nghĩ tôi sinh ra trong gia đình có điều kiện và sống rất…sướng (ý nói đời sống vật chất rất khá). Tuy nhiên sự thật gần như là trái ngược. Cuộc sống của một người làm nghề tự do ở thủ đô như tôi luôn phải chịu áp lực đời thường rất lớn.

Áp lực lớn đầu tiên sẽ là nhà ở. Thủ đô Hà Nội rộng mênh mông, chung cư cao tầng mọc lên san sát. Khắp nơi giăng biển hiệu “phân lô bán nền” nhưng với những người ngoại tỉnh đến lập nghiệp như tôi, chuyện mua được một căn chung cư cho dù là chung cư dành cho người có thu nhập thấp hẳn không phải chuyện dễ dàng. Khi đã có gia đình, có vợ có con đương nhiên không thể thuê các phòng trọ quá tồi tàn với môi trường sinh hoạt hỗn tạp. Các nhà báo trẻ từ các tỉnh về thành phố làm việc có lẽ cũng sẽ ở hoàn cảnh giống như tôi. Tiền thuê nhà sẽ là một mối lo lớn. Trung bình ở Hà Nội để thuê một căn hộ cho một gia đình 5 người (2 vợ chồng và 3 đứa con) như gia đình tôi, chắc chắn không thể rẻ hơn 5 triệu. Khi đi thuê nhà mà hệ thống cho thuê chưa chuyên nghiệp, người thuê sẽ đối mặt với bao nhiêu chuyện trong đó có chuyện chủ nhà thường xuyên tăng giá nhà. Kết quả là lâu lâu lại phải chuyển nhà. Trong gần 20 năm sống ở thành phố, tính ra tôi đã gần 20 lần đi thuê nhà. Và đương nhiên, tiền thuê nhà phải trả lần sau sẽ lớn hơn lần trước. Cuối cùng, thì cũng có nhà trong tay dù chỉ là một cái chuồng chim chon von trên cao tít tắp. Tiền thuê nhà thay vì trả cho ông chủ n hà cụ thể bằng xương, bằng thịt trước kia thì nay trả cho…ngân hàng.

Sau tiền nhà, thì đối với một gia đình đông con như gia đình tôi sẽ là một lô xích xông những tiền: tiền ăn, tiền con đi học, tiền khám chữa bệnh, tiền cho các hoạt động thăm hỏi hiếu hỉ…

Nói chung, cho dù là người không bận tâm (hoặc cũng có thể hiểu là cố gắng tỏ ra như thế) lắm đến những chi tiêu lặt vặt trong gia đình, tính trung bình một tháng, gia đình 5 người của tôi cũng tiêu hết khoảng 15-20 triệu đồng. Đó là một khoản tiền lớn đối với một gia đình mà cả hai vợ chồng đều làm nghề tự do và có 3 con nhỏ.

Viết báo kiếm được bao nhiêu tiền?

Cuộc sống thường ngày cần đến nhiều tiền như trên vậy thì với tôi, viết báo kiếm được bao nhiêu tiền?

Câu trả lời thành thật là “thật sự không đáng kể lắm”. Cho đến nay, tôi đã viết được khoảng gần 200 bài báo các loại. Là người không được đào tạo chuyên môn nghiệp vụ viết báo và chưa từng học một lớp nào về viết văn-viết báo cho nên các bài tôi viết hầu hết là các bài viết bình luận về văn hóa và giáo dục, hai lĩnh vực gần với chuyên ngành tôi được đào tạo. Như vậy tính trung bình lấy 200 bài chia cho 10 năm cầm bút thì mỗi năm tôi viết được khoảng 20 bài. Đọc đến đây chắc chắn sẽ có bạn đọc tò mò là “vậy thì mỗi bài được bao nhiêu tiền?”. Chắc chắc ai đã từng viết văn hay viết báo thì đều nhớ đến kỉ niệm lần đầu tiên được nhận tiền nhuận bút và cảm giác ngạc nhiên “Ồ, hóa ra mình có thể viết chữ kiếm được tiền?”. Cái kỉ niệm đó thật lãng mạn, bồng bột và…nguy hiểm làm sao. Nói nguy hiểm vì nó giống như một thứ bùa mê-thuốc lú. Số tiền rất nhỏ nhưng làm cho người viết có cảm giác hưng phấn và gây nghiện. Có lẽ vì tiền nhuận bút ở Việt Nam không đáng kể nên ít người thực sự can đảm dám khoe giống như các du học sinh chúng tôi-những người vốn là giảng viên các trường đại học khi đi du học ở nước ngoài mà bị bạn bè quốc tế hay thầy cô nước sở tại hỏi về chuyện tiền lương, thu nhập của giảng viên thì hoảng sợ, bối rối không biết trả lời thế nào vì nếu đưa ra con số chính xác, trung thực thì hẳn sẽ làm cho người đối diện choáng váng đến độ nghĩ rằng chúng tôi là những người nói dối. Là người có trí nhớ tương đối tốt, tôi vẫn nhớ món nhuận bút nhỏ nhất tôi đã từng nhận được từ tòa báo là 20.000 đồng (hai mươi nghìn đồng) và lớn nhất là 2.000.000 đồng (thực chất là 1,8 triệu đồng sau khi trừ thuế). Hai mươi nghìn đồng là bài báo đầu tiên đăng cách đây rất lâu rồi từ thời tôi còn là sinh viên. Nhuận bút gần đây tôi nhận được thông thường dao động từ 200 nghìn-1.000.000 đồng (một triệu đồng). Như vậy, làm một phép toán đơn giản để tính ta cũng thấy cho dù lấy mức nhuận bút cao nhất là 2 triệu đồng/bài thì số tiền tôi kiếm được trong 10 năm qua sẽ là 2 triệu x 200=400 triệu đồng. Như vậy một năm sẽ kiếm được 400/10=40 triệu đồng. Như vậy với số tiền 40 triệu/năm chắc chắn sẽ không thể nào sống nổi với một gia đình 5 người ở thành phố. Tất nhiên, phép toán trên là phép toán làm cho vui vì món nhuận bút 2 triệu đồng đó là món tiền nhuận bút viết báo lớn nhất và duy nhất tôi được nhận khi có một tờ báo đặt bài cho số tết. Còn lại nhuận bút thường rơi vào khoảng dưới 1 triệu đồng, phổ biến là 500-600 nghìn đồng. Có những tờ báo, tạp chí ban đầu chào mời viết thì trả cho một hai bài đầu tiên 1 triệu đồng/bài nhưng sau đó thì cứ giảm dần rồi quay về mức bằng một nửa ban đầu. Một số báo khác sau khi gọi điện khen “hay lắm” rồi xin đăng lại bài tôi đã viết trên blog hoặc Facebook thì trả nhuận bút “200 nghìn đồng” với lý do “vì bài đã đăng trên mạng rồi thì chỉ vậy thôi”. Kể ra đấy còn là tòa báo tử tế vì nhiều nơi còn lấy bài đăng không bao giờ xin và khi tôi nhắn tin đòi nhuận bút (một việc làm mà nói thật là nếu chỉ sống một mình tôi không bao giờ thèm hạ mình làm) còn làm ngơ hoặc ba lần bảy lượt mới trả.

Một số phóng viên, cộng tác viên trẻ tôi quen có lần nhăn nhó kể cho tôi nghe rằng bản thân họ bị quỵt tiền nhuận bút. Bản thân tôi thì cũng đã từng có một vài chỗ đăng bài xong thì lờ đi không nói gì đến chuyện tiền nong. Buồn cười là có rất nhiều phóng viên, biên tập viên khi năn nỉ viết bài xin bài thì tỏ ra tốt bụng, nhiệt tình săn đón nhưng sau khi lấy được bài mang đăng thì mất…tích. Bài đăng cũng không báo, không gửi báo biếu, không buồn gửi cho người viết cả đường link và tất nhiên nhuận bút cũng không. Nếu bị hỏi thì trả lời cộc lốc “Để hỏi kế toán xem sao”. Và ngay cả trong trường hợp đó, nếu như người viết không dẹp bỏ tự ái cá nhân và hạ thấp liêm sỉ của một người cầm bút (cái việc vốn được giới viết lách tự cho là thanh cao) xuống mức tối thiểu mà đi đòi thì mọi sự sau một thời gian sẽ hóa bùn. Có những khi sau khi bài đăng hai, ba tháng mới nhận được tiền.

Đọc lại chuyện làng báo, làng văn của Việt Nam trong suốt hơn trăm năm qua, buồn và cay đắng thay thấy chuyện này không phải là hiếm hoi biệt lệ. Có lẽ vì thế mà thi sĩ “Nguyễn Vỹ” trong lúc say đã viết “Nhà văn An Nam khổ như chó” hoặc mơ mộng lãng mạn như nhà thơ Nguyễn Bính còn phải viết “Xót xa một buổi xòe 5 ngón/Thiên hạ đem thơ đọ với tiền’.

Ngoài chuyện “được lên báo” với tư cách là người viết có bài đăng, tên tôi và chân dung còn xuất hiện trên báo với tư cách là người được phỏng vấn. Tuy nhiên, khác với chuyện có bài đăng, thông thường tòa báo không trả tiền cho người được phỏng vấn. Chỉ có hiếm hoi một vài phóng viên khi bài lên có gửi cho người được phỏng vấn một ít tiền gọi vui là “nhuận mồm”. Các báo viết thường không trả. Đối với đài phát thanh và truyền hình nếu họ mời lên “nhà đài” để phóng vấn thì sẽ có phong bì vài trăm gọi là “gửi tiền đi lại” còn phỏng vấn qua điện thoại, hay quay clip thì…thôi. Một lời cảm ơn là kết thúc.

Tiền không kiếm được sao vẫn viết?

Như vậy, bạn đọc có thể thấy là số tiền kiếm được từ viết báo đối với một người không ăn lương ở một tòa soạn cụ thể bé nhỏ đến nhường nào. Có lẽ đối với các phóng viên trong tòa soạn, ngoài lương thì chế độ nhuận bút của họ khác. Các nhà báo chuyên nghiệp, có tên tuổi viết phóng sự điều tra có lẽ cũng vậy. Nhưng đối với tôi, một người viết báo không chuyên thì thông tin nhuận bút ở trên là trung thực, không có gì phải che giấu. Người ngoài sẽ đặt ra câu hỏi “số tiền nhận được nhỏ vậy thì viết làm gì?’. Đúng là nếu không có trải nghiệm viết, sẽ rất khó để đưa ra câu trả lời. Với tôi, có nhiều lựa chọn khác để kiếm tiền chẳng hạn như dạy học hay đi làm phiên dịch-những việc đem lại thu nhập ổn định và tốt hơn nhiều. Tuy nhiên, nếu là người viết và hiểu ý nghĩa của nó, người ta sẽ khó dứt bỏ việc viết. Đơn giản vì nó đem lại sự nhẹ nhõm cho người viết và người viết vẫn hi vọng rằng bằng cách viết ra điều mình nghĩ, điều mình biết, rất có thể sẽ đem lại điều gì đó cho người đọc.

Đối với tôi, đương nhiên viết báo thuần túy không thể nuôi sống được bản thân và gia đình. Tôi phải làm rất nhiều nghề khác nhau để sống. Tuy nhiên, viết báo là một trong những công việc tôi yêu thích vì nó thỏa mãn đam mê đọc viết của cá nhân và nó cũng hỗ trợ rất tốt cho những công việc khác của tôi như khuyến đọc, diễn thuyết, viết và dịch sách.

Để đổi lại chuyện thỏa mãn đam mê tất nhiên cá nhân tôi phải tự “khắc kỉ” để chế ngự tối đa những nhu cầu cá nhân có thể cắt bỏ khác như không uống cà phê, không hút thuốc, không sở hữu xe cá nhân kể cả xe máy, không lê la hàng quán ăn nhậu, bỏ qua quần áo, giày dép, đồng hồ… Nghĩa là những nhu cầu vật chất của cá nhân đã giảm đến mức tối thiểu. Nhiều người sẽ khổ sở về điều này nhưng với tôi nó thật sự dễ dàng. Có lẽ sự dễ dàng đó cũng là một phần thưởng hay mà đọc và viết đã đem lai cho tôi.


Cũ hơn Mới hơn