HÃY ĐỂ HỌC SINH ĐƯỢC NGHỈ HÈ



                                             Nguyễn Quốc Vương

 

Trong khoảng 20 năm trở lại đây, người Việt chúng ta chứng kiến một hiện tượng kì lạ của giáo dục trường học đó là trong khi các cơ quan quản lý giáo dục hô hào, chỉ đạo “giảm tải” cho trường phổ thông thì kì nghỉ hè của học sinh cứ rút ngắn dần. Trong kí ức của thế hệ 8X trở về trước, đầu tháng 9 mới là thời điểm khai trường khi mùa thu tới. Trên thực tế, những trường cho học sinh nghỉ hè đến đầu tháng 9 không còn nữa. Hầu hết các trường bắt đầu cho học sinh học từ đầu tháng 8 và xu hướng này ở thành phố càng rõ. Năm nay, do Covid-19, thời gian nghỉ tránh dịch sau Tết kéo dài khiến cho chuyện nghỉ hè bị rút ngắn nóng trở lại. Năm học kết thúc muộn sẽ khiến cho kì nghỉ hè của học sinh càng thêm ngắn nếu như học sinh phải đi học lại vào đầu tháng Tám.

 
Tại sao kì nghỉ hè ở Việt Nam lại ngắn lại?

Có nhiều lý do khiến cho kì nghỉ hè ở Việt Nam ngắn lại cho dù thời gian dành cho năm học chính thức theo quy định là 35 tuần hầu như không thay đổi lớn qua thời gian.
Thứ nhất là do tác động của quan niệm trường học là nơi truyền thụ tri thức cho học sinh và sứ mệnh của giáo dục là truyền đạt cho học sinh tất cả những tri thức cần thiết. Khi vẫn giữ nguyên quan điểm coi giáo dục có sứ mệnh như vậy giống như đầu thời cận đại khi giáo dục quốc dân mới được hình thành, việc đưa bao nhiêu lượng tri thức vào chương trình, sách giáo khoa, dành thời lượng bao nhiêu cho từng  môn học và học sinh sẽ học bao nhiêu thời gian ở trường trở nên rất quan trọng và có tính chất tuyệt đối. Người làm chương trình, sách giáo khoa sẽ luôn có tham vọng đưa vào đó tất cả những gì mà họ thấy “cần thiết” để truyền đạt cho học sinh. Câu chuyện tranh cãi sách giáo khoa dày hay mỏng, chương trình quá tải hay không và văn bản gọi là “phân phối chương trình” quy định chi tiết đến từng tiết học ở trường phổ thông đã phản ánh điều này một cách rất khách quan. Đến lượt các trường và giáo viên, khi bị chi phối bởi tư duy trên, sẽ lại chỉ quan tâm đến “tiến độ chương trình”, nghĩa là đến ngày này, giờ này đã dạy hết, dạy xong chương trình, sgk theo quy định hay chưa. Tiến độ chương trình trở thành nỗi ám ảnh của hiệu trưởng và giáo viên mỗi khi có đợt kiểm tra, thanh tra hay kì thi đến. Rất đơn giản vì ở Việt Nam có thi tập trung, thi đề chung của sở, của phòng vì vậy nếu như trường nào, lớp nào học chậm hơn theo “tiến độ chương trình” quy định của cấp trên thì sẽ bị thua thiệt, bị nhắc nhở, kỉ luật. Chính Tanaka Yoshitaka, một chuyên gia phát triển giáo dục khi làm việc ba năm ở Việt Nam đã viết trong cuốn sách “Cải cách giáo dục Việt Nam: Liệu có thực hiện được lấy học sinh làm trung tâm” (xuất bản tại Nhật, 2008) rằng ở trường học Việt Nam, hiệu trưởng và giáo viên có xu hướng coi trọng tiến độ chương trình hơn là việc cho học sinh học sâu, hiểu kĩ.

Thứ hai là do anh hưởng của cuộc chiến thi cử. Cuộc chiến thi cử có thể thấy ở hầu hết các nước trong một giai đoạn lịch sử cụ thể nào đó khi xã hội coi trọng bằng cấp. Ở Nhật Bản những năm 70-80 của thế kỉ trước là đỉnh cao của cuộc chiến thi cử trong trường học. Đằng sau cuộc chiến thi cử là quan niệm sai lầm về sự phát triển của con người và sự thành công trong đường đời. Khi quan niệm đường đời chỉ có một con đường thẳng tắp và duy nhất là học giỏi-thi đỗ-đi làm kiếm thật nhiều tiền để thành công, việc học ở trường sẽ trở thành gánh nặng của học sinh và những học sinh học kém hơn bạn bè sẽ trở thành người thất bại. Để thắng trong cuộc chiến thi cử, việc có thêm thời gian và tận dụng thời gian để có thêm kiến thức được định sẵn một lượng nào đó phục vụ kì thi là cực kì quan trọng. Điều này lý giải tại sao các trường, các địa phương, các giáo viên, và cả các phụ huynh lại luôn trong trạng thái chạy đua nước rút.

Thứ ba là do cơ chế tập quyền hành chính trong giáo dục. Cho dù có những động thái, dấu hiệu cho thấy quyền tự chủ ở các trường, địa phương đang được nhận thức và dần dần được thừa nhận nhưng nếu so sánh với khu vực và thế giới, hẳn những người quan tâm tới cải cách giáo dục sẽ không khỏi lo lắng. Ở Việt Nam không có truyền thống trao quyền tự chủ về thời gian thực hiện chương trình và tự chủ về nội dung, phương pháp giáo dục cho các trường và các giáo viên. Trong tâm thức và thực tế, các trường và giáo viên luôn coi mình là “người thực thi”. Sự chủ động ở cơ sở giáo dục và giáo viên kém làm cho việc thực thi chương trình nhất nhất theo “sự chỉ đạo” từ phía trên một cách máy móc. Trong khi ở các nước tiên tiến thì cho dù tồn tại chương trình quốc gia nhưng nó cũng là một phương án tham khảo và các trường, các địa phương, thậm chí là từng giáo viên sẽ có chương trình giáo dục riêng của mình. Chương trình phổ thông mới nhất của Nhật cũng ghi rõ thời gian tổng thể dành cho từng môn học trong chương trình là như vậy nhưng tùy từng địa phương, từng trường mà có sự gia giảm, điều chỉnh cho phù hợp. Cơ chế tập quyền cứng nhắc làm cho văn hóa trường học mất đi sinh khí. Kì nghỉ hè và các sinh hoạt học đường khác như vui chơi, thể thao, trải nghiệm đời sống dễ trở thành vật hi sinh cho các mệnh lệnh hành chính giáo dục hoặc chiến lược thi cử.

Tại sao kì nghỉ hè trở nên cần thiết?

Xã hội hiện đại với sản xuất lớn gắn liền với tự động hóa, hệ thống hóa, tiêu chuẩn hóa, tối ưu hóa đã khiến cho nhịp điệu cuộc sống trở nên nhanh hơn bao giờ hết. Mọi người đều có tâm lý muốn tận dụng, tối ưu hóa thời gian để đạt được hiệu quả. Trong bối cảnh đó, sẽ có người đặt ra câu hỏi “vậy thì thật ra kì nghỉ hè có ích gì không? Có thật sự cần thiết không?”

Trong kí ức của nhiều người Việt Nam đã trưởng thành kì nghỉ hè thường gắn liền với những kỉ niệm thôn dã và những trò chơi cùng bè bạn. Rất có thể, như một quy luật tâm lý, người ta có xu hướng mĩ hóa “những ngày xưa tươi đẹp” nhất là khi người ta nản lòng hay buồn phiền trước hiện tại nhưng đã từ lâu nghỉ hè đã trở thành một bộ phận quanm trọng của văn hóa giáo dục trường học.

Sẽ rất thú vị nếu như ta lần tìm lại lai lịch của kì nghỉ hè trong lịch sử giáo dục. Tại sao ở tất cả các nước trải qua lịch sử dài, kì nghỉ hè lại luôn được coi trọng? Tại sao trên thế giới, ở các nước tiên tiên người ta vẫn duy trì ổn định các kì nghỉ của trường học trong đó có kì nghỉ hè.

Thứ nhất, như tên gọi kì nghỉ gợi ra, mùa hè ở Việt Nam rất nóng và ánh sáng mạnh, vì vậy kì nghỉ hè là một biện pháp để tránh cho học sinh đối mặt với nguy cơ về sức khỏe như bị cảm nắng (sốc nhiệt) khi đi học và sinh hoạt dưới ánh nắng gay gắt của mùa hè.

Thứ hai việc học trong xã hội hiện đại cần phải hiểu theo nghĩa rất rộng là học mọi thứ cần thiết cho sự phát triển của con người (tâm hồn, trí tuệ, thể chất, kĩ năng sống...) chứ không chỉ là học các tri thức trong sách giáo khoa để thi. Người học cũng sẽ học trong mọi không gian, thời gian, tận dụng mọi cơ hội và thông qua tất cả đời sống sinh hoạt chứ không chỉ học ở trường. Vì vậy, nghỉ hè là dịp tốt để học sinh về gia đình, địa phương sinh hoạt, trải nghiệm cuộc sống qua đó học hỏi kĩ năng sống, cách thức giao tiếp, rèn luyện năng lực thích nghi với đời sống và đặc biệt là học cách lao động và trân trọng giá trị của lao động. Trước kia, khi đất nước dựa vào kinh tế nông nghiệp thuần túy, hầu hết trẻ em đều có trải nghiệm giúp đỡ cha mẹ làm việc nhà và lao động. Trừ các trường hợp trẻ em bị lạm dụng, bị bóc lột thì việc cha mẹ có ý thức cho con trải nghiệm lao động và tập lao động vừa sức là điều tốt. Trong xã hội ngày nay nếu quan sát ta sẽ thấy có rất nhiều học sinh không hề biết làm việc nhà hay giúp đỡ cha mẹ hàng ngày. Đây là điều không có lợi cho giáo dục và tạo ra những thế hệ học sinh ỷ lại trong cả tư duy và sinh hoạt. Thành người lớn nhưng không tự lập được về tư duy và sinh hoạt sẽ gây ra hệ lụy không chỉ cho cá nhân và còn làm suy yếu quốc gia.

 

Thứ ba, học sinh nghỉ hè đủ, đúng cách còn giúp tạo ra quãng thời gian “thong thả” cho giáo viên nghỉ ngơi sum họp bên gia đình. Giáo viên là một nghề không nhàn nhã như nhiều người tưởng. Đấy là công việc nặng nhọc theo đúng nghĩa đen cả thể xác và tinh thần. Giáo viên cũng rất cần thời gian dài nghỉ ngơi, tái tạo năng lượng. Như một người bình thường, giáo viên cũng có nhu cầu nấu ăn ngon, làm đẹp, đi du lịch, nghe nhạc, đọc sách… Hơn nữa, nghỉ hè sẽ là dịp tốt để giáo viên gác lại những công việc lặt vặt ở trường, các công việc sự vụ để tập trung đọc sách tự học hoặc tham gia các khóa bồi dưỡng, đào tạo.

Nếu người lớn bị tước đi một kì nghỉ, chẳng hạn công ty bạn, cơ quan bạn thông báo từ giờ trở đi sẽ rút ngắn hoặc xóa bỏ kì nghỉ hè định kì, cảm giác của người lớn, phản ứng của người lớn sẽ ra sao?

Với những lý do trên, rất cần thiết phải đảm bảo cho học sinh có được kì nghỉ hè đầy đủ, có ý nghĩa. Việc chạy đua để học sinh đi học sớm vào đầu tháng tám do đó là việc làm lợi bất cập hại. Nếu như dành cho học sinh một kì nghỉ đúng nghĩa còn không làm được, thì việc cải cách giáo dục thực sự sẽ còn là chuyện…đường xa.

 

 

 

 

 

 

 

 


Cũ hơn Mới hơn