Bạo lực học đường và con đường kiếm tìm hạnh phúc của thanh niên


                               Nguyễn Quốc Vương

                 (Trường THPT Tân Yên I ngày 19 tháng 3 năm 2018)

 

 

Kính thưa các vị đại biểu, các thầy cô giáo và các em học sinh!

 

Tôi vô cùng xúc động khi có mặt ở đây, ngôi trường mà hơn 20 năm về trước tôi đã vào học. Đặt chân xuống cổng trường, bao nhiêu kỉ niệm chợt ùa về.

 

Đoạn đường từ cổng trường vào đây, tuy ngắn nhưng dường như nó đã dẫn tôi trở lại quãng thời gian 3 năm làm học sinh dưới mái trường này.

Mọi thứ vừa lạ vừa quen.

 

Những thầy cô dạy tôi hầu hết đã nghỉ hưu hoặc chuyển đi nơi khác, nhưng trong số các thầy cô ngồi dưới kia có cả những người từng là bạn bè cùng lớp với tôi như thầy Nam (dạy toán), thầy Lâm (dạy tin học), cô Thủy (dạy địa) và có cả những người bạn cùng khối như thầy Vụ (dạy hóa). Thậm chí, có cả những người tôi đã hân hạnh được gặp thời mới ra trường như cô Phương (phu nhân thầy Vụ) (Thầy Vụ yên tâm nhé vì đó chỉ là quen biết sơ sơ thôi không có gì đặc biệt đâu ạ).

 

Cô Trang (dạy văn) người đã liên lạc và kết nối để tôi có cơ hội giao lưu ngày hôm nay cũng là bạn của tôi từ tiểu học.

 

Cảm ơn cô Trang, người bạn ở ngay làng bên đã chia sẻ với tôi nhiều kí ức từ thời tiểu học.

 

Tôi vẫn còn nhớ như in căn nhà kho nhỏ ở làng Bến, ở phía cuối có để máy bơm nước của hợp tác xã và nền nhà rải đầy phân chuột. Đấy là lớp học của tôi hồi lớp một. Lớp nhìn ra sân kho và ngay sát sân kho cách một bức tường thấp là nhà cô Trang. Tôi vẫn nhớ, mỗi lần quả bóng cuộn bằng lá chuối bay qua tường rơi vào vườn nhà cô Trang, bọn tôi lại vượt tường nhảy vào nhặt bóng. Nhưng tiếc rằng, tôi chỉ được nhảy qua tường vào nhà cô Trang hồi đó mà thôi. Sau này, khi lớn lên trở thành thanh niên và biết …thích con gái, tôi không có cơ hội nào như thế nữa.

 

Kính thưa thầy cô và các bạn học sinh!

 

Có lẽ trong trí óc chúng ta, cho dù lớn lên, già đi thế nào chăng nữa cũng sẽ vẫn có những thứ chẳng thể nào quên.

 

Đấy là kí ức của tuổi thơ và kí ức thanh xuân.

 

Chẳng những thế, bằng trải nghiệm cá nhân, tôi (và có lẽ cả nhiều người khác) nhận thấy càng lớn, càng trưởng thành và nhất là khi có gia đình riêng, chứng kiến sự lớn lên của con hàng ngày, những kí ức bám chặt lấy trí nhớ là những trải nghiệm của thời học sinh. Thời sinh viên đương nhiên cũng có nhiều kỉ niệm nhưng không hiểu sao, sau khi đi làm vài năm những chuyện ấy trong đầu tôi chỉ còn lại là ảo ảnh sương mờ.

 

Những kí ức thời học sinh cũng thường trở đi trở lại trong những giấc mơ.

Cho đến giờ sau khi đã tốt nghiệp đại học 14 năm và làm giáo viên một thời gian, có những lần tôi vẫn giật mình tỉnh dậy giữa đêm khuya và toát mồ hôi vì trong giấc mơ tôi vừa thấy mình không làm được bài thi và bên tai vang lên tiếng trống hết giờ.

 

Hoặc trong những giấc mơ khác, tôi vẫn thấy mình đánh khăng, thả diều cùng với mấy bạn thời tiểu học.

 

Những gì hằn lên vỏ não trong thời học sinh sẽ có tác động lâu dài đến cuộc đời mỗi người.

 

Cả kí ức vui, hạnh phúc lẫn kí ức buồn đau đều thế.
Có một chuyện đến giờ, khi đứng ở đây tôi vẫn còn nhớ rõ.

 

Một kỉ niệm buồn.

 

Ngày đó, khi sắp thi vào ngôi trường này, tôi được gia đình cho lên ôn thi chừng một tháng. Nhà tôi ở dưới xã Liên chung, cách đây chừng 7km. Hồi đó tôi bé tí (và bây giờ cũng chẳng lớn hơn là bao). Mùa hè rất nắng nên bố tôi mua cho tôi một cái mũ nan rất mới. Được mấy ngày thì xảy ra chuyện. Một cậu có lẽ lớn hơn tôi vài tuổi nhà ở thị trấn Cao Thượng đã cùng nhóm bạn “đầu gấu” vào trường trong giờ nghỉ trưa và giật lấy chiếc mũ tôi đang đội trên đầu. Tôi chạy theo giằng lại thì bị cậu ta đấm vào ngực.

 

Tôi khóc.

 

Không có ai để cầu cứu. Bạn bè đều sợ hãi. Tôi chạy đi gọi chú Hào (râu) bảo vệ. Chú đuổi theo lấy lại mũ cho tôi nhưng hình như cậu kia có chửi tục nên chú bạt tai cậu ta một cái. Sau đó, cứ đến buổi trưa tôi lại trốn vào một xó nào đó ở trường vì sợ cậu kia trả thù. Hơn 20 năm, chuyện ấy vẫn mới như ngày hôm qua. Nó tạo ra một vết thương trong lòng tôi cho dù tôi không còn thù ghét cậu thiếu niên ấy nữa.
Bạo lực đã hằn sâu vào vỏ não giống như là những kỉ niệm ngọt ngào như thế.
Nhưng tôi biết nỗi khổ sở và rắc rối mà tôi phải chịu đựng là rất nhỏ khi so với nhiều người khác.
Nhiều học sinh ở những ngôi trường khác, ở những thời điểm khác đã phải chịu đựng nỗi khổ đau lớn hơn nhiều cả về thể xác lẫn tinh thần vì bạo lực.

Nhiều người, do không vượt qua được sự ám ảnh của bạo lực đã tìm cách tự chấm dứt cuộc đời hoặc lại trở thành thủ phạm gây ra bạo lực.

 

20 năm đã trôi qua! Thời thế đã khác.
Bây giờ, nhìn các bạn học sinh ngồi đây, bạn nào cũng ăn mặc đẹp và chắc là không có bạn nào còn đi dép tổ ong tới trường nữa. Thời chúng tôi học ở đây, đi dép tổ ong là chuyện thường.

 

Nhưng, cho dẫu thế thì nhìn vào mắt các bạn tôi biết, các bạn cũng có những nỗi buồn và sự lo lắng riêng.

 

Trước kia chúng tôi buồn vì vào đầu năm học mới bố mẹ không có tiền mua cho mình một bộ quần áo mới. Nhưng giờ đây các bạn lại có thể lại thấy buồn vì cha mẹ cho dù hay mua cho mình thứ nọ thứ kia nhưng lại không thể bỏ ra 5 phút để lắng nghe những gì bạn muốn nói.

 

Trước kia chúng tôi khổ sở vì không có sách để đọc, không có máy tính để dùng thì giờ đây các bạn có thể lại gặp khó khăn khi có quá nhiều sách để đọc mà không biết đọc sách gì hay không thể nào tập trung đọc nổi.

 

Trước kia tôi buồn vì buổi tối, mỗi khi học bài xong, ngồi dưới mái hiên nhìn ra chỉ thấy đêm đen phủ kín lũy tre làng.

 

Còn giờ đây, có bạn lại thấy buồn và trống rỗng trong căn phòng riêng đầy đủ tiện nghi.

 

Cuộc sống hiện đại đang có quá nhiều cám dỗ và thử thách.

 

Bạo lực đã và đang trở thành bóng đen bao phủ trường học. Không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới cũng thế.

 

Những vụ học sinh đánh nhau không còn là chuyện quá hiếm trên mặt báo nữa. Những clip ghi lại cảnh nhiều học sinh dẫm đạp, đấm đá thậm chí lột quần áo và làm nhục một học sinh khác được đăng tải và phát tán với tốc độ khủng khiếp trên internet. Nhiều kẻ ẩn danh trên internet đã “hồn nhiên” chia sẻ chúng và nhiều kẻ khác để lại những bình luận cổ súy bạo lực.
Cũng có cả những người thiếu chín chắn kêu gọi trả thù bằng bạo lực.
Những nạn nhân của bạo lực thường sẽ phải sống trong sợ hãi lâu dài. Vết thương lòng thường khó chữa hơn vết thương ngoài da thịt. Nhiều người không vượt qua được sự ám ảnh ấy đã chuyển hóa ẩn ức, khổ đau thành bạo lực nhằm vào người khác tạo ra một vòng luẩn quẩn.
Không chỉ gây hại cho nạn nhân, bạo lực cũng tạo kết cục xấu cho những người là thủ phạm.
Những người có xu hướng bạo lực thường bị xa lánh hoặc bị phân biệt đối xử ngoài xã hội. Họ ít có cơ hội được người khác tôn trọng, đối xử công bằng và luôn phải đối diện với nguy cơ phạm pháp hoặc mất đi nhân tính.
Bạo lực không chỉ là chuyện đánh nhau. Trên thực tế bạo lực học đường đang và sẽ diễn tiến thành nhiều dạng thức khác tinh vi và nguy hiểm hơn như: nói xấu trên mạng, tẩy chay, bất hợp tác, phân biệt đối xử…

 

Vết thương do bạo lực dưới những hình thức đó cũng gây nên hậu quả đau lòng ngang bạo lực gây ra bởi đấm đá, dao kiếm hay vũ khí khác…

 

Ở Nhật có nhiều học sinh đã tự sát khi không chịu nổi sự bạo hành về tinh thần đó.

 

Sức phá hoại của bạo lực là hiện hữu.

 

Vậy, chúng ta sẽ phải làm gì để ngăn ngừa bạo lực trong trường học?

 

Sẽ không thể giải quyết có hiệu quả bạo lực học đường khi không hiểu rõ nguyên nhân hay các tác nhân gây ra nó.
Để có thể lý giải thuyết phục sẽ cần đến các nghiên cứu chuyên sâu của các nhà chuyên môn trong đó có các nhà xã hội học và tâm lý học.

 

Tuy nhiên, từ trải nghiệm cá nhân, từ những gì đọc và quan sát được rồi so sánh giữa Việt Nam và Nhật Bản (tôi đến Nhật học hai lần và tổng thời gian khoảng chừng hơn 8 năm), tôi thấy, tình trạng bạo lực học đường sẽ có quan hệ mật thiết với môi trường xã hội, hoàn cảnh gia đình và nền giáo dục mà trẻ em-thanh niên được trải nghiệm.

 

Những đứa trẻ sinh ra trong những gia đình có bố mẹ sử dụng đòn roi, bạo lực sẽ có xu hướng muốn dùng bạo lực.

 

Những môi trường mà lối tư duy cho rằng bạo lực có thể giải quyết nhanh gọn vấn đề hoặc giải quyết được mâu thuẫn cũng dễ làm cho giới trẻ ảo tưởng vào sức mạnh của bạo lực.

 

Các bạn có thấy rùng mình không khi xem clip nào đó ghi lại cảnh giáo viên bạo hành trẻ mầm non, học sinh hoặc bố mẹ bạo hành con, người dân vây đánh kẻ trộm chó và thấy những người dùng internet rào rào bình luận: “mụ đó mà gặp tao thì biết tay”, “đánh chết luôn cho chừa”, “đánh thế là còn nhẹ mấy thằng này phải đánh chết mới đáng”…

 

Dùng bao lực để đáp trả lại bạo lực; dùng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn là cách làm không chỉ thiếu nhân văn mà còn là thiếu khôn ngoan. Thực tế và cả lịch sử đã chứng minh, bạo lực sẽ lại sinh ra bạo lực.

 

Đấy là một vòng tròn luẩn quẩn như trò chơi ma thuật khiến cho ai cũng có thể là nạn nhân và ai cũng có thể là thủ phạm.
Việc có thái độ như thế nào đối với bạo lực phụ thuộc rất lớn vào sức mạnh nội tâm-tinh thần của mỗi cá nhân-thứ được tạo ra nhờ giáo dục.

 

Có một thực tế đau buồn là trong các vụ bắt nạt hay bạo lực học đường đa phần những người không phải là nạn nhân đã im lặng hoặc giả vờ làm ngơ cho dù chứng kiến. Họ sợ bị liên lụy, sợ bị trả thù. Nhưng có lẽ có một lý do khác nữa là họ đã không nhận ra hoặc không tin vào sức mạnh của lời nói, sức mạnh của sự đồng cảm và đoàn kết. Trên thực tế tiếng nói phản đối của đông đảo những người yếu thế có thể tạo nên sức mạnh lớn lao làm cho kẻ sử dụng bạo lực phải chùn bước hoặc thay đổi. Tiếng nói của từng cá nhân bình thường có thể không có sức mạnh gì nếu cất lên đơn độc nhưng nhiều tiếng nói đó cùng cất lên trong sự đồng cảm sẽ tạo ra sức mạnh cộng hưởng không ngờ.
Lời nói có thể chặn đứng bạo lực là vì thế.
Ở nước Nhật để đối phó với bạo lực học đường, các trường sẽ được bố trí chuyên gia tư vấn tâm lý. Họ là những người được đào tạo chuyên nghiệp và có trình độ cao nhưng họ cũng bất lực nếu như những nạn nhân và những người chứng kiến bạo lực học đường im lặng.
Tội ác và những điều phi nhân thường diễn ra trong bức màn bí mật. “Im lặng trước tội ác là tội ác”-trong thế giới văn minh, những con người tử tế sẽ đồng cảm và sẻ chia chân lý ấy.
Bởi thế, cho dù mình không là nạn nhân, cũng không là thủ phạm, các bạn hãy dũng cảm nói ra sự thật về bạo lực cho thầy cô, phụ huynh hoặc những người có trách nhiệm biết. Tất nhiên, dũng cảm cũng cần đến sự khôn ngoan. Để nói ra sự thật và tạo ra kết quả, các bạn cần phải dùng trí tuệ để suy tính xem nên nói với ai, nói khi nào, ở đâu, bằng phương thức nào để đảm bảo an toàn và hiệu quả nhất. Khi đồng lòng phản đối bạo lực, các bạn cần đoàn kết và tổ chức chặt chẽ.

 

Và nữa, có một điều này không rõ các bạn có nhận ra không. Tại sao những tệ nạn như ma túy, đua xe, bạo lực…lại thường bủa vây tuổi trẻ? Các bạn có thấy có những ai qua độ tuổi 35 như tôi buổi tối ra đường tụ tập đua xe hay dễ dàng đánh nhau chỉ vì một vài câu nói đùa hoặc những va chạm nhỏ nhoi nơi trường học?

 

Tại sao, bạo lực lại như bóng ma bủa vây tuổi trẻ?

 

Sẽ có nhiều cách giải thích khác nhau nhưng trong cách lý giải của tôi thì điều đó hẳn là có quan hệ mật thiết với một mâu thuẫn cố hữu của những người đang trưởng thành: cơ thể, sinh lý của các bạn trưởng thành nhanh tạo ra năng lượng dồi dào, cảm xúc sôi nổi trong khi kinh nghiệm xã hội lại chưa đủ.

 

Chính vì thế mà các bạn dễ rung cảm trước người khác giới, dễ xúc động, dễ ở trong trạng thái hưng phấn tràn trề mơ ước nhưng cũng rất dễ nổi nóng và mất kiểm soát hành vi.

 

Các bạn háo hức muốn khám phá thế giới xung quanh đồng thời cũng khó chế ngự sự tò mò đối với những cám dỗ.

 

Ranh giới giữa những thứ đó rất mong manh. Thiếu bản lĩnh cá nhân, thiếu sự quan tâm, chia sẻ của người lớn, thanh niên rất dễ trượt ngã.

 

Để vượt qua thử thách thời thanh xuân, các bạn cần phải tích lũy sự hiểu biết và kinh nghiệm xã hội cho bản thân mình.
Đấy có thể là kinh nghiệm xã hội thu được thông qua cuộc sống ở gia đình. Những kinh nghiệm trực tiếp ấy cũng có thể đến từ sinh hoạt trường học hoặc xã hội. Nên nhớ đời sống trường học không chỉ có và đơn giản là học các môn giáo khoa và học để thi. Nếu chỉ có thế, có thể bạn sẽ thi đỗ đại học nhưng bạn sẽ thiếu đi những cảm xúc, trải nghiệm thanh xuân mà lẽ ra cần phải có. Đời sống trường học còn là hoạt động câu lạc bộ, rèn luyện và thi đấu thể thao, kết bạn và giao lưu học hỏi, đọc sách và sáng tạo văn chương, nghệ thuật…

 

Những kinh nghiệm ấy sẽ rất hữu ích khi các bạn phải sống tự lập xa gia đình và làm quen với cuộc sống tự do. Những trường hợp học giỏi, ngoan ngoãn ở phổ thông nhưng sa ngã hoặc thất bại ở đại học thậm chí đường đời là những “tấm gương phản diện” nói lên tác hại của sự thiếu hụt trải nghiệm xã hội cần thiết trong thời ấu thơ và thanh niên trước đó.

 

Kinh nghiệm cũng có thể đến một cách gián tiếp từ việc đọc sách. Đọc sách là một trong những phương cách tốt để rèn luyện sự tập trung, khả năng kiểm soát cảm xúc, chấp nhận sự khác biệt và thấu hiểu người khác.

 

Nếu bạn đủ kiên nhẫn đọc hết và đọc kĩ một cuốn sách 500 trang trong khoảng vài ngày. Tôi tin bạn có nhiều khả năng là người điềm đạm và có khả năng thấu hiểu và hợp tác với những người ở xung quanh.

 

Không phải ngẫu nhiên mà ở nhà tù của các nước tiên tiến, người ta trong khi tước đi quyền công dân, vẫn đảm bảo quyền đọc sách của phạm nhân. Đơn giản vì họ tin đọc sách giúp phục hồi và duy trì nhân tính.
Tôi đã có dịp được kiểm chứng điều đó khi có 2 năm làm phiên dịch cho các luật sư người Nhật tại Nhật Bản. Những nghi can người Việt ở đó bị tạm giam để điều tra vì bị tình nghi ăn cắp, sử dụng bạo lực với đồng nghiệp, bạn bè. Nhưng ngay cả khi ở trong trại giam họ vẫn có cơ hội được đọc sách. Đó có thể là sách của trại giam hoặc sách do bạn bè, người thân gửi vào.
Ở trại tạm giam nơi tôi thường đến dịch, ở đầu hành lang nơi những người bước ra từ trại tạm giam khi được trả tự do sẽ đi qua có đặt tấm biển lớn với dòng chữ viết kiểu thư pháp chân phương “Là người thì sẽ phạm sai lầm nhưng không để sai lầm lặp lại mới chính là người”.

 

Và ở ngay bên dưới là giá sách và tạp chí.
Sự sắp đặt ấy là sự sắp đặt có tính biểu tượng và đầy ý nghĩa.

 

Các bạn học sinh thân mến!

 

Mọi lý thuyết đều là màu xám.
Mọi lời khuyên cũng chỉ là lời khuyên.
Điều đó đúng khi chúng không được chuyển hóa thành nội tâm của cá nhân. Suy cho cùng cuộc đời của mỗi người phải do mỗi người quyết định. Lứa tuổi học sinh như các bạn ngồi đây là lứa tuổi mà mỗi cá nhân đang phải tập tư duy và trải nghiệm để sống cuộc đời độc lập của mình.

 

Nhân sinh là hữu hạn. Con người sinh ra rồi đến lúc nào đó cũng phải trở về với trời xanh. Nhưng cũng chính bởi cuộc đời không kéo dài vô hạn mà loài người từ khi sinh ra đã dốc lòng kiếm tìm ý nghĩa lớn lao cho nó.

 

Hơn lúc nào hết, trong độ tuổi thanh niên, chúng ta sẽ nhiều lần ngẫm suy về điều ấy.

 

Chúng ta sẽ cảm thấy hạnh phúc hoặc khổ đau về điều ấy.

 

Mọi phương tiện mà chúng ta sử dụng trên con đường nhân sinh như tiền bạc, chức vụ, nghề nghiệp, địa vị, danh tiếng… sẽ trở nên vô nghĩa nếu như chúng không phục vụ con đường dẫn chúng ta đến hạnh phúc.
Tất nhiên, trên con đường đi kiếm tìm hạnh phúc ấy, chúng ta sẽ phải vượt qua rất nhiều chướng ngại.

 

Đấy là sự ngu dốt.

 

Là sự nghèo đói.

 

Là sự sa ngã trước cám dỗ.

 

Là sự nhút nhát và thiếu quyết tâm.

 

Là sự ích kỉ.

 

Là sự tham lam chạy theo các nhu cầu vật chất vô độ.

 

Và đặc biệt là bạo lực.

 

Có thể nói không sợ sai rằng bạo lực hoàn toàn đối lập với hạnh phúc.

 

Đấy là điều duy nhất tôi muốn các bạn ghi nhớ ngay cả khi các bạn sẽ quên hết những gì tôi nói hôm nay trong vài phút tới.

 

Đấy cũng là điều tôi luôn tự nhắc nhở mình trong cuộc sống hối hả và tất bật hàng ngày.
Xin trân trọng cảm ơn quý vị đại biểu, các thầy cô và các bạn học sinh đã lắng nghe những lời dông dài của một người non nớt và xa lạ.

 


Cũ hơn Mới hơn