Ý THỨC LỊCH SỬ


1. Từ nguyên

Sự chú ý đến phát triển ý thức lịch sử của trẻ em  là một trong những căn cứ quan trọng để phân chia giáo dục lịch sử trước và sau chiến tranh thế giới thứ hai. Trong giáo dục lịch sử trước chiến tranh, ý thức lịch sử của trẻ em bị coi thường và trẻ em bị giáo viên nhồi nhét quan điểm lịch sử mang tính quốc gia. Phản tỉnh từ điều này, giáo dục lịch sử sau chiến tranh thế giới thứ II quan tâm tới ý thức lịch sử của trẻ em, tìm kiếm nội dung và phương pháp giáo dục lịch sử ở đó trẻ em học tập với vai trò chủ thể. Trong nghiên cứu về ý thức lịch sử thì các nghiên cứu có phạm vi rất rộng từ các nghiên cứu chú ý đến các giai đoạn phát triển và quá trình phát triển của ý thức lịch sử ở học sinh cho đến các nghiên cứu về sự quan tâm, ý thức vấn đề của trẻ em, nghiên cứu về cách nhìn, cách tư duy lịch sử.

2. Động thái nghiên cứu phát triển ý thức lịch sử.

Nghiên cứu về sự phát triển của ý thức lịch sử được bắt đầu từ đầu thập niên 50. Nghiên cứu  có tên “Sự phát triển của ý thức lịch sử” của Saito Hiroshi ở Viện nghiên cứu giáo dục Shinano là nghiên cứu được chú ý nhất trong số đó. Đây là điều tra tiên phong trong việc sử dụng phương pháp phỏng vấn và phương pháp dùng bảng hỏi đối với 1.800 học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Sato đã thiết lập giả thiết về cấu tạo 5 tầng của ý thức lịch sử và tiến hành điều tra. Kết quả là xác lập được các giai đoạn phát triển của ý thức lịch sử. Năm giai đoạn phát triển của ý thức lịch sử là (1) Hiểu được sự khác biệt giữa quá khứ và hiện tại; (2) Hiểu được sự biến đổi (phát triển); (3) Rút ra được nhân quả có tính lịch sử; (4) Hiểu được cấu tạo của thời đại; (5) hiểu được sự phát triển của lịch sử.

Giả thiết của Saito cho rằng ý thức lịch sử  nảy mầm từ giai đoạn  thấp ở các lớp bậc dưới, khi lên các lớp bậc trung và lớp bậc cao thì nó tiến đến giai đoạn trên. Kết luận rút ra là : (1) Ở lớp 1, 2 bậc tiểu học thì có thể thấy học sinh  đã nảy mầm ý thức lịch sử nhưng  học sinh các lớp này chưa phải là đối tượng học tập lịch sử; (2) Từ kì 2 lớp 3 đến lớp bốn là giai đoạn 2, giai đoạn đầu của ý thức lịch sử nảy sinh mạnh; (3) Lớp 5, 6 và năm thứ nhất THCS nhìn chung  học sinh chưa đạt đến giai đoạn  hiểu được cấu tạo thời đại; (4) Từ năm thứ 2 THCS thì có thể thấy ý thức lịch sử có sự chuyển đổi lớn và ý thức lịch sử cao độ có thể nói là cao như người lớn nảy sinh. Nghiên cứu của Saito có trọng điểm là sự nắm vững tâm lý học về ý thức lịch sử và đã có ảnh hưởng lớn tới nghiên cứu phát triển ý thức lịch sử của trẻ em trong thập niên 50.

Mặt khác, từ giữa thập niên 50 các nghiên cứu phát triển ý thức lịch sử xuất phát từ sự quan tâm đến vấn đề “làm thế nào để giáo dục ý thức lịch sử” đã được xúc tiến. Từ quan điểm giáo dục ý thức lịch sử mà người ta đã đi tìm kiếm giáo dục lịch sử làm cho trẻ em tự giác về “ý thức lịch sử thích hợp với thời đại”. Phương pháp và nội dung học tập lịch sử đem lại sự tự giác của ý thức lịch sử ở trẻ em và hình ảnh lịch sử  mang tính chủ thể đã được đề xướng. Uehara Senroku trong cuốn “Giáo dục dựa trên ý thức lịch sử” (1958) đã nhấn mạnh tính tất yếu của “giáo dục lịch sử  thông qua phương pháp  giáo dục thái độ đối với  cấu tạo mang tính tự chủ của ý thức lịch sử từ thế giới đến Việt Nam, làm cho học sinh có ý thức lịch sử và sự tự giác mang tính  lịch sử. Cách tiếp cận ý thức lịch sử của Uehara chia sẻ điểm chung với lý luận giáo dục lịch sử  của Hiệp hội các nhà giáo dục lịch sử-một đoàn thể nghiên cứu giáo dục dân sự đầu tiên lúc đương thời.

2.Nghiên cứu ý thức lịch sử từ giờ về sau

Bước vào thập niên 60, nghiên cứu điều tra về thực tế ý thức lịch sử giảm đi. Thay vào đó  các nghiên cứu về sự biến đổi của ý thức lịch sử ở trẻ em trong mối quan hệ với giờ học lịch sử tăng lên và sự triển khai thực tiễn giờ học đã được thảo luận. Hội nghiên cứu giáo dục  môn Xã hội Nhật Bản  từ năm 1955 (năm Showa 30) đến năm 1966 (năm Showa 41), trong một thời gian dài đã tiến hành điều tra về năng lực quan sát, tư duy lịch sử  của học sinh THCS và học sinh THPT trong mối quan hệ với giờ học lịch sử.  Kết quả được công bố trong tác phẩm “Nghiên cứu ý thức lịch sử” (1971).

Bản thân tên sách là ý thức lịch sử nhưng  ở điểm nhắm đến  thao tác tư duy và tư duy lịch sử của trẻ thông qua giờ học thì có thể thấy nó đã phát triển sang thành  nghiên cứu sự phát triển nhận thức lịch sử. Hội nghiên cứu này đã   đưa ra 3 phương diện của ý thức lịch sử ở mối quan hệ với cấu tạo (mối quan tâm , hứng thú  đối với lịch sử, năng lực  tư duy lịch sử và năng lực lý giải lịch sử, ý thức vấn đề lịch sử) và đưa ra mục tiêu của giáo dục lịch sử ở từng  cấp học như sau. Ở tiểu học: ý thức về sự biến đổi; ở THCS: lý giải về mối quan hệ nhân quả có tính lịch sử;  ở THPT: nắm vững cấu tạo và sự phát triển của thời đại, ở đại học: nắm rõ cá tính lịch sử, ý nghĩa lịch sử.

3. Nghiên cứu phát triển nhận thức lịch sử.

Bước vào thập niên 70 Nghiên cứu phát triển nhận thức lịch sử xuất hiện với các nghiên cứu như lý luận về “Hình ảnh hóa” của Yamashita Kunio (“chìa khóa của học tập lịch sử Nhật Bản ở tiểu học”, 1976), “Giáo tài tương thích với nhận thức của trẻ em”  (“Giờ học lịch sử cùng học với trẻ em”, 1977)-lý luận của Yasui Toshio. Phần lớn các phong trào giáo dục dân sự đều chỉ đạo giáo dục lịch sử ở trường tiểu học, THCS bằng học tập thông sử có tính hệ thống. Giờ học giáo dục ý thức vấn đề lịch sử và năng lực tư duy lịch sử của trẻ em được diễn ra dưới hình thức học tập thông sử nhưng từ giữa thập niên 70 ở trường tiểu học, các thông báo cho biết học tập thông sử gặp khó khăn đã liên tiếp được đưa ra. Giáo dục lịch sử ở trường tiểu học nhắm đến hình thành và phát triển nhận thức lịch sử của trẻ em  được diễn ra dưới dạng học tập theo kiểu “lịch sử vấn đề” hay học tập lịch  sử theo chủ đề kiểu “học tập tangen”, khu biệt hóa “nội dung giáo dục” và “giáo tài”  và các thực tiễn thử nghiệm chế tạo giáo tài dựa trên mối quan tâm vấn đề của trẻ em cũng được tiến hành. Yasui Toshio ở trường THCS đã lấy việc “chế tạo giáo tài bắt rễ từ địa phương” mà đưa ra thực tiễn giờ học lịch sử “Sự hoạt động của trẻ em” coi trọng thảo luận giữa các học sinh. Từ thập niên 80 đến thập niên 90, không chỉ ở trường tiểu học mà ở các trường THCS và THPT, trong các giờ học lịch sử các giáo viên đã nhắm tới việc hình thành nhận thức lịch sử tự chủ, tự lập của trẻ em.

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)


Cũ hơn Mới hơn