Xung đột và học tập hòa bình

 

Xã hội và xung đột

 

Xã hội không phải lúc nào cũng trật tự, bình đẳng và ổn định. Trái lại sự mâu thuẫn về tài nguyên quý hiếm, giá trị, sự căng thẳng trong mối quan hệ giữa các cá nhân, tập đoàn luôn tồn tại. Điều này có thể thấy trong gia đình, trường học, địa phương cho đến quốc tế. Tóm lại, có thể nói “xung đột là một trong những hoạt động có thể thấy ở hầu hết trên thế giới” (“Lý luận chung về xung đột”, NXB Daiamond, 1971).

Môn Xã hội nhắm đến việc “lý giải về đời sống xã hội” (bản Hướng dẫn học tập môn Xã hội tiểu học, 1998). Vì vậy xung đột, hiện tượng không tránh khỏi của xã hội là nội dung học tập không thể thiếu trong môn Xã hội.

Trong lĩnh vực Công dân ở THCS  và “Xã hội hiện đại”, “Kinh tế-chính trị” ở trường THPT  các vấn đề như vấn đề xung đột trong nước như vấn đề lao động, ô nhiễm và các vấn đề xung đột quốc tế như va chạm kinh tế, xung đột dân tộc được đưa ra. Học sinh được học về chế độ giải quyết xung đột như Tòa án quốc tế, Liên hợp quốc, tổ chức Thương mại thế giới (WTO). Tuy nhiên, trong bản Hướng dẫn học tập lại không có các Tangen (chủ đề) học về xung đột nói chung từ nguồn gốc cho tới quá trình giải quyết mà chỉ có các xung đột phân theo từng vấn đề như lao động, kinh tế.

Thêm nữa, xung đột không phải chỉ có mặt tiêu cực. Bằng việc giải quyết sáng tạo xung đột, những người có liên quan đều thu được lợi ích. Trong giờ học cần phải đề cập đến cả mặt tích cực của xung đột.

 

 Chiến tranh và học tập hòa bình

Thông thường việc giải quyết mâu thuẫn giữa các quốc gia bằng biện pháp bạo lực được gọi là chiến tranh. Trái lại, trạng thái không có chiến tranh được gọi là hòa bình. Trạng thái chiến tranh được trừ bỏ mang ý nghĩa hòa bình “tiêu cực” trong khi  tình trạng chính nghĩa được thực hiện, hạnh phúc vật chất và tinh thần được bảo đảm được gọi là hòa bình “tích cực”. Đây là tình trạng khi mà “bạo lực có tính cơ cấu” như  nghèo đói, áp bức chính trị, phân biệt dân tộc được giải quyết.

Học tập hòa bình là việc suy ngẫm về trạng thái mong ước giá trị của hòa bình, và mong muốn thực hiện giá trị đó bằng sức mạnh của giáo dục. Nếu như tiếp cận ý nghĩa của hòa bình trong giới hạn “hòa bình tiêu cực” thì phòng chống chiến tranh và  giải quyết hòa bình xung đột trở thành chủ đề trung tâm trong học tập. Nếu tiếp cận hòa bình từ quan điểm “hòa bình tích cực” thì nội dung học tập sẽ bao gồm cả nhân quyền, phát triển, phân biệt dân tộc.

Bên cạnh dó, học tập (giáo dục)  hòa bình còn có thể phân chia thành “giáo dục hòa bình trực tiếp” và “giáo dục hòa bình gián tiếp”. Giáo dục hòa bình trực tiếp sẽ đưa ra vấn đề hòa bình với chiến tranh một cách trực tiếp và việc học tập sẽ bao gồm phân tích nguyên nhân chiến tranh, tình hình quân sự trên thế giới. Giáo dục hòa bình gián tiếp là nhằm giáo dục tình yêu hòa bình, tôn trọng sinh mạng thông qua học tập nhân quyền, nghệ thuật.

Ở Nhật Bản học tập hòa bình được tiến hành với chủ đề trung tâm là truyền đạt trải nghiệm chiến tranh, lý giải chủ nghĩa hòa bình của hiến pháp. Từ khoảng thập niên 80 trở đi đã diễn ra các thực tiễn với các chủ đề không thể thiếu xét từ lập trường “hòa bình tích cực” như hòa bình, nhân quyền, phát triển, bảo vệ môi trường.

Học tập hòa bình và môn Xã hội

Môn Xã hội-môn học bao gồm từ “hòa bình” trong mục tiêu của mình là môn học có nội dung học tập trực tiếp đưa ra vấn đề chiến tranh và hòa bình.

Trong bản “Hướng dẫn học tập môn Xã hội (II)” năm 1947,  có chủ đề (6 đơn vị học trình) dành cho học sinh lớp 10 “Chúng ta cần phải nỗ lực như thế nào để bình thường hóa  và  duy trì quan hệ với các dân tộc khác trên thế giới?”. Ở đây mục tiêu “ tạo ra ý kiến có ích cho việc tái xây dựng và duy trì quan hệ quốc tế bình thường của Nhật Bản yêu hòa bình và giáo dục thái độ thực hiện điều đó” được đưa ra.

Trong bản “Hướng dẫn học tập” dành cho tiểu học năm 1998, mục tiêu đặt ra là “làm cho học sinh giác ngộ được rằng việc cùng sinh sống với mọi người ở các quốc gia khác trên thế giới với tư cách là người Nhật là điều rất quan trọng”.

Trong lĩnh vực Công dân cấp THCS, “làm sâu sắc sự lý giải về chủ nghĩa hòa bình của Hiến pháp Nhật Bản, … phòng chống chiến tranh, giáo dục lòng nhiệt thành và thái độ hợp tác để xác lập hòa bình” (gia tăng hòa bình và phúc lợi nhân loại) trở thành nội dung học tập.

Trong môn Công dân ở bản Hướng dẫn học tập dành cho THPT năm 1999, việc học tập về “đặc trưng và xu hướng của chính trị thế giới, ý nghĩa và vai trò của  luật pháp quốc tế liên quan đến lãnh thổ, nhân quyền, vấn đề an ninh bao gồm cả phòng vệ của nước ta, vai trò của Nhật Bản trong nỗ lực đóng góp cho hòa bình quốc tế và phúc lợi nhân loại”được xúc tiến.

Trong môn Xã hội như trên (Công dân) “giáo dục học bình tực tiếp” được tiến hành. Bên cạnh đó do có các nội dung học tập như “tôn trọng sinh mệnh” (“Xã hội hiện đại), “Tôn trong con người và sinh mệnh” (Luân lý) cho nên nó cũng là môn có khả năng trở thành “giáo dục hòa bình một cách gián tiếp”).

Sự cần thiết của giáo dục kĩ năng giải quyết xung đột

Gần đây vấn đề bạo lực  trẻ em cũng trở thành vấn đề xã hội. Nếu như xung đột là hiện tượng xã hội không thể né tránh thì cần phải làm cho học sinh học kĩ năng giải quyết hòa bình thay cho bạo lực trong nhà trường.

Việc huấn luyện kĩ năng xã hội như kĩ năng giải quyết xung đột thường được đưa ra nhưu là một chủ đề trong chỉ đạo đời sống hơn là môn học. Tuy nhiên nó cũng được đửaa với tư cách là nội dung học tập môn xã hội  khi sách “Giải thích bản Hướng dẫn học tập dành cho tiểu học” của Bộ giáo dục có viết “coi trọng phương pháp liên quan đến con người, xã hội , tự nhiên” với tư cách là “điểm chủ yếu của chỉ đạo học tập đối với môn Đời sống”.

Việc học tập phương pháp xử lý phi bao lực các xung đột trong xã hội gần gũi chắc chắn sẽ trở thành nền tảng để suy ngẫm về sự quản lý, giải quyết hòa bình xung đột quốc tế.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)