Thuyết minh


Thuyết minh là gì

Thuyết minh trong giờ học môn Xã hội là “hoạt động làm cho đối tượng lý giải được hiện tượng xã hội nào đó thông qua việc sử dụng ngôn ngữ là chủ yếu”. Để làm được điều đó thì bản thân người thuyết minh nếu như không hiểu rõ ý nghĩa của hiện tượng xã hội đó thì không thể tiến hành thuyết minh làm cho người khác hiểu một cách thuyết phục.

Khi nói tới thuyết minh có thể sẽ có người nghĩ đến đó là việc tiêu cực, tuy nhiên đó là sai lầm. Thuyết minh là hoạt động không thể thiếu khi tiến hành hoạt động học tập từ thời đại Johannes Amos Comenius cho  đến ngày nay.

Thông thường thuyết minh được hiểu là hoạt động giáo viên tiến hành nhưng không phải khi nào cũng như vậy. Trong môn Xã hội cũng có nhiều trường hợp, học sinh thuyết minh cho giáo viên và các học sinh khác hiểu.

Ý nghĩa của thuyết minh

Về ý nghĩa và vấn đề của thuyết minh có thể đưa ra mấy điểm dưới đây.

Trước tiên là ưu điểm:

(1) Đây là phương pháp có thể thực hiện ở bất cứ lúc nào, bất cứ chỗ nào và khi người nghe không hiểu có thể chỉnh sửa ngay tại chỗ.

(2) Học sinh có thể nghe được nhiều nội dung với các điểm tóm tắt, tiết kiệm được thời gian.

(3) Học sinh có thể nghe các nội dung khó đã được chỉnh sửa, biên tập sao cho dễ hiểu với bối cảnh và ý nghĩa của nó

(4) Học sinh có thể nghe trong mối liên hệ với những sự thật, hiện tượng, sự kiện đã học, gần gũi với bản thân

(5) Trong trường hợp người thuyết minh là người thành thạo, người đó có thể sử dụng các thuật ngữ, khái niệm phù hợp với mức độ, giai đoạn phát triển của người nghe.

Nhược điểm:

(1) Nếu người nghe không sẵn sàng thì hoạt động đó dễ trở thành thụ động

(2) Người nghe nếu như không hiểu mà sự thuyết minh vẫn tiếp tục thì sẽ rơi vào kiểu học ghi nhớ máy móc.

(3) Phần lớn thuyết minh được tiến hành dưới hình thức chỉ đạo hàng loạt cho nên việc chỉ đạo từng cá nhân gặp khó khăn.

(4) Nếu người thuyết minh có trình độ tồi thì sẽ tạo ra sự hỗn loạn.

 Phương pháp thuyết minh

Trung tâm của thuyết minh là ngôn ngữ. Trước hết cần nắm vững hiện tượng xã hội sau đó tái cấu trúc nó bằng lời của mình. Ở trường học Nhật Bản phương pháp giảng dạy, thuyết minh lấy trung tâm là sách giáo khoa sử dụng bảng và phấn được tiến hành rộng rãi từ thời Minh Trị.

Khi thuyết minh cần nói những ý chính đã được ghi chép, những phần quan trọng cần được viết thành câu để đọc cho dễ hiểu. Thêm nữa, việc sử dụng đồng thời các bảng biểu, hình vẽ cũng quan trọng. Bên cạnh đó, nếu như người thuyết minh sử dụng cử chỉ, điệu bộ, âm điệu, sự hài hước thì sẽ có hiệu quả cao.

Trong môn Xã hội ở phần dẫn nhập, thuyết minh đòi hỏi phải tạo ra mối quan tâm, hứng thú của học sinh. Khi triển khai việc thuyết minh các khái niệm, thuật ngữ khó có ý nghĩa quan trọng. Lúc này cần chú ý tránh rơi vào thuyết minh kiểu một chiều mà cần phải vừa thuyết minh vừa  đặt ra câu hỏi và lắng nghe câu trả lời của học sinh. Ở phần tổng kết (tóm tăt lại), vừa phải thuyết minh các điểm chủ yếu của bài học vừa phải hướng học sinh vào việc có ý thức vấn đề mới. Bên cạnh đó việc làm cho học sinh thuyết minh về nội dung bài hôm đó cũng quan trọng.

Công phu của thuyết minh

(1) chỉ rõ các nội dung thuyết minh

Trong khi triển khai giờ học, điều hay xảy ra đối với người nghe thuyết minh là nghe đến cuối vẫn không hiểu người thuyết minh đang nói về vấn đề gì. Ở đây, nếu như người nghe không có sự chuẩn bị thì sẽ không đạt hiệu quả.

(2) Vừa đưa vào thủ pháp giải quyết vấn đề vừa thuyết minh

Để có được sự quan tâm, hứng thú của học sinh, cần phải đưa vào thủ pháp giải quyết vấn đề trong khi thuyết minh. Trước tiên là làm cho học sinh có vấn đề, dự đoán sau đó là cho thời gian suy nghĩ. Tiếp đó thêm vào phần thuyết minh.

(3) Thuyết minh tập trung vào các điểm chính

Tức là thuyết minh theo nguyên lý 5W1H. Đây là sự thuyết minh ngắn gọn về khi nào, ở đâu, ai làm, làm gì, làm như thế nào, kết quả ra sao.

(4) Đưa vào các tình huống lựa chọn, phê phán một cách thích hợp để thuyết minh

Không nên tiến hành thuyết minh liên tiếp mà ở các điểm nhấn nên dừng lại và cho học sinh lựa chọn các phương án được đưa ra, thiết lập các tình huống buộc học sinh phê phán. Đây là một biện pháp hạn chế sự thụ động trong thuyết minh.

(5) Đưa ra kết luận trước sau đó thuyết minh

Thường thì trẻ em càng nghe thuyết minh trong thời gian dài càng không hiểu. Vì vậy cần đưa ra kết luận trước sau đó thuyết minh lý do.

(6) Đưa vào hình thức câu đố  để thuyết minh

Trong nhiều trường hợp trẻ em hứng thú với thuyết minh được “trò chơi hóa” hơn là sự thuyết minh đơn thuần. Ở đây có những phần trùng với thủ pháp giải quyết vấn đề đơn giản. Điều quan trọng lúc này là  không phải là trò chơi dự đoán các con số hay trọng lượng mà là trò chơi có ý nghĩa. Thay vì đố học sinh về số lượng xe được chế tạo trong nhà máy, việc đố học sinh về lý do tại sao nhà máy đó lại đặt trên địa phương này sẽ có ý nghĩa hơn trong môn Xã hội.

(7) Đưa vào các  trò chơi để thuyết minh

Trò chơi là một thủ pháp hấp dẫn học sinh. Ví dụ  có thể sử dụng trò chơi khi thuyết minh về thu gom rác người ta đã di dộng các xe thu gom như thế nào để thu gom có hiệu quả.

(8) Đưa vào các câu chuyện để thuyết minh

Đây là phương pháp sử dụng các câu danh ngôn, lời nói của người nổi tiếng để thuyết minh. Đặc biệt các tạp chí thường dùng thủ pháp này để thuyết minh làm cho người đọc hiểu một cách rất đơn giản.

(9) Thuyết minh sử dụng các hoạt động trải nghiệm, biểu hiện

Việc thuyết minh tiến hành với các trải nghiệm, hoạt động sẽ làm cho học sinh dễ hiểu hơn thuyết minh đơn thuần. Trong quá trình học sinh tiến hành hoạt động làm giấy Nhật Bản, giáo viên tiến hành thuyết minh về sản xuất ở địa phương sẽ tạo nên hiệu quả.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)