Tham gia Xã hội và Giáo dục công dân

 

Tham gia xã hội (Social partipation)

Thông thường nó chỉ hành động phát huy vai trò xã hội của tự thân người công dân với tư cách là thành viên của xã hội nhưng những năm gần đây nó lại được hiểu theo nghĩa chỉ hoạt động tham gia vào xã hội địa phương thoát ra khỏi phạm vi trường học, nơi làm việc, gia đình. Ngay cả trong trường hợp này, tùy theo hình thức tham gia, chủ thể tham gia và đối tượng tham gia mà các hoạt động tham gia rất đa dạng. Ở Nhật Bản  từ thập niên 60 đã  có các động thái về sự tham gia của người dân liên quan đến sự đổi mới hệ thống như sự tham gia vào quản lý, điều hành, tham gia trực tiếp vào các quyết định chính trị thông qua bỏ phiếu, yêu cầu đòi công khai thông tin. Độc lập với các động thái này, từ thập niên 70 trở đi, dã xuất hiện các hoạt động tình nguyện có tổ chức (một cách tự nguyện) của tầng lớp người nội trợ, người già, người khuyết tật, thanh thiếu niên ngoài trường học hướng tới giải quyết các vấn đề của xã hội địa phương. Bên cạnh đó, để tiến hành cứu trợ người tị nạn vì thiên tai, xung đột, chiến tranh ở các khu vực mà có cả sự tham gia của người dân khi tạm nghỉ công việc, trường học để tham gia các đội tình nguyện có tính chất quốc tế. Những động thái này thể hiện hình ảnh của người công dân đảm nhận tính “công cộng” mới và có thể coi nó cũng là sự thể hiện mối liên hệ với chủ nghĩa dân chủ với hình thức tham gia trong tư cách là dòng chảy toàn cầu.

 

Tham gia xã hội và giáo dục

 

Tham gia xã hội  ở nghĩa rộng được đưa vào trong giáo dục trường học không phải là việc mới xảy ra gần đây. Trong tác phẩm “Trường học và Xã hội” của John Dewey, học giả người Mĩ (1899), chủ trương cho rằng sự phát triển tinh thần của trẻ em được thực hiện trong quá trình tham gia xã hội sau đó đã trở thành cơ sở của giáo dục học Mĩ và ở Đức Kerschensteiner, G.M cngx có chủ trương giáo dục công dân thông qua tác nghiệp lao động. Ở Nhật Bản trong các thực tiễn và phong trào giáo dục của khối dân sự từ thời Taisho đến Showa trào lưu tư lưởng lấy mối quan hệ với xã hội làm điểm xuất phát của giáo dục đã bị nhấn chìm bởi thể chế thời chiến.

Môn Xã hội ra đời sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã dựa trên học tập giải quyết vấn đề với nguyên lý chủ nghĩa kinh nghiệm đời sống và nhằm tới giáo dục con người xã hội xây dựng xã hội dân chủ. Ở đó cơ hội tham gia xã hội đã tồn tại. Tuy nhiên con đường này về sau do sự biến đổi của hành chính giáo dục và tình hình xã hội đã bị suy thoái.

Từ thập niên 90 học tập dưới hình thức tình nguyện ở hiện trường thực tiễn với cái tên tham gia xã hội được bắt đầu do sự dâng cao của phong trào “tham gia” vào xã hội của người trưởng thành và  do sự cải tiến khóa trình giáo dục coi trọng trải nghiệm cùng sự thiết lập “thời gian học tập tổng hợp”. Thêm nữa đó còn là do sự mở rộng của lý luận “trường học khai phóng” với tư tưởng nơi để học tập sẽ mở rộng ra ngoài địa phương và xã hội.

 

Giáo dục công dân và tham gia xã hội.

Tham gia xã hội hiện nay được coi là kĩ năng quan trọng của giáo dục phẩm chất công dân. Đây là trào lưu mang tính quốc tế và UNESCO trong “Khuyến cáo quốc tế” năm 1974 đã đưa ra sự cần thiết phải “đào tạo công dân” và trong “Phương châm giáo dục quốc tế” năm 1991 đã nêu rõ cần phải “tạo nên ảnh hưởng  của bản thân người học tới địa phương, quốc gia, khu vực, xã hội quốc tế và năng lực tham gia”. Thêm nữa trong “Thông cáo thư dự án nghiên cứu phương châm giáo dục phẩm chất công dân” công bố năm 1997 (CEPS), bản thông cáo nghiên cứu  trong bốn năm của 182 người có trách , nhiệm đến từ 9 nước trên thế giới, đã đạt được thỏa thuận rằng để giáo dục phẩm chất công dân của thế kỉ 21, việc giáo dục “phẩm chất công dân đa nguyên” về thời gian, không gian, xã hội và cá nhân là rất quan trọng và năng lực tham gia là một đặc tính của phẩm chất công dân như thế”.

Trong môn Xã hội Mĩ, tham gia xã hội (social involvement) được coi trọng với tư cách là là thứ nuôi dưỡng kĩ năng của phẩm chất công dân và hoạt động phục vụ công cộng cũng được đưa vào trong môn học đi kèm với sự thịnh hành của hoạt động tình nguyện. Ở Đức cũng nhắm tới sự tham gia chính trị, tham gia vào phúc lợi, môi trường của trẻ em.

Phương hướng của học tập tham gia xã hội hiện đang diễn ra ở Nhật Bản được thể hiện dưới nhiều dạng như sau:

(1) Đặt ra yêu cầu “chúng em có thể làm gì “ đối với những nơi làm việc như các cơ sở, cơ quan hành chính, tổ chức dân phố, đi kèm với hoạt động điều tra, tham quan học tập (Nó không đơn giản chỉ là sự đối ứng, đồng hóa với xã hội mà nó còn bao gồm cả cơ hội có mối liên hệ với sự sáng tạo hay cải cách hệ thống)

(2) Trước khi bước vào hiện trường xã hội để hoạt động, cần giáo dục cho học sinh cảm xúc, sự tự giác, năng lực để tham gia thông qua quan sát, tham quan học tập, simulation, debate, presentation.

Ở tiểu học cùng với học tập về các vấn đề của địa phương, vấn đề thiên tai, an toàn, học tập tham quan, còn có các thử nghiệm tiến hành tổ chức các hoạt động nhằm cải thiện tình hình, giải quyết vấn đề, cho học sinh tham gia vào các lễ hội, sự kiện trong năm của địa phương.

Ở cấp THCS và THPT, có các hoạt động với các chủ đề phong phú như phúc lợi, môi trường, thông tin, giao lưu quốc tế, đa văn hóa, ý thức chính trị, giới.

Bằng việc đưa vào học tập tham gia xã hội, những hiệu quả dưới đây được kì vọng:

(1) Nhận thức có được từ sự cảm nhận thực tiễn, thiết thực của bản thân học sinh.

(2) Sự tự giác về trách nhiệm và nghĩa vụ với tư cách là thực thể tồn tại mang tính xã hội.

(3) Cảm giác hạnh phúc, mãn nguyện khi có cống hiến

(4) Tiếp xúc với tính phức tạp, đa diện của xã hội hiện thực, từ đó trưởng thành về tư duy phê phán tổng hợp và năng lực lý giải người khác.

(5) Mở rộng năng lực phê phán, năng lực sáng tạo và năng lực hành động.

Điều cần chú ý khi tiến hành học tập tham gia xã hội là cần chú ý đến mục đích của học tập là giáo dục phẩm chất công dân thông qua hoạt động chứ không phải mục đích là hoạt động.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội”