SỰ RA ĐỜI CỦA “LĨNH VỰC CÔNG DÂN”


“Lĩnh vực công dân” trong môn Xã hội hiểu theo nghĩa hẹp là tên gọi chỉ một lĩnh vực của chương trình môn Xã hội ở trường THCS được đưa ra trong Bản hướng dẫn học tập năm 1969. Hiểu theo nghĩa rộng thì cũng có thể hiểu đó là lĩnh vực thuộc về môn Xã hội trừ đi phần thuộc về lĩnh vực Địa lý và Lịch sử của môn Xã hội ở cấp tiểu học và ở cấp THPT thì nó chỉ môn giáo khoa có tên là môn Xã hội. Ở đây, theo đúng như tên gọi, “lĩnh vực công dân” thuộc chương trình môn Xã hội trong trường THCS.

  1. Môn Xã hội ở trường THCS và “lĩnh vực công dân”.

“Lĩnh vực công dân” ở trường THCS trong môn Xã hội ra đời từ thông báo của bản Hướng dẫn học tập năm 1969 và được thực hiện từ tháng 4 năm 1971 (năm Showa thứ 46) trở đi.

“Lĩnh vực công dân” trước đó được gọi là “Lĩnh vực Kinh tế-chính trị-xã hội” được bắt đầu từ bản Hướng dẫn giảng dạy năm 1955 và đến bản năm 1958 nó trở thành một trong ba lĩnh vực chính thức được thiết lập (lĩnh vực Địa lý, lĩnh vực Lịch sử, lĩnh vực Kinh tế-chính trị). Về sau “lĩnh vực Kinh tế-chính trị-xã hội” bị đình chỉ và được thay thế bằng “Lĩnh vực công dân”.

“Sách chỉ đạo THCS môn Xã hội” (Bộ giáo dục, 1970), đã trình bày về “lĩnh vực công dân” như sau:

“Bối cảnh ra đời lĩnh vực công dân là sự phản tỉnh về lĩnh vực Kinh tế-chính trị-xã hội trước đó. Nói tóm lại, thứ nhất, mục tiêu cơ bản và tính cách của lĩnh vực này không phải lúc nào cũng rõ ràng. Thứ hai, nội dung của lĩnh vực này xét tổng thể thiếu sự cô đọng, mức độ nội dung và trật tự học tập được thực thi không phải lúc nào cũng thích hợp với giai đoạn THCS. Thứ ba, so sánh với lĩnh vực địa lý thì trong lĩnh vực lịch sử có thể thấy lòng mong muốn học tập của học sinh đặc biệt là học sinh nữ suy giảm…”.

Tóm lại, (1) Tính cách và mục tiêu cơ bản của “lĩnh vực Kinh tế-chính trị-công dân” trước đó không rõ ràng. (2) Xét tổng thể nội dung thiếu sự cô đọng, trật tự học tập không tương thích với bậc học THCS, (3) Lòng mong muốn học tập của học sinh đặc biệt là học sinh nữ thấp. Đây là ba lý do dẫn đến đình chỉ tên gọi lĩnh vực này.

Trước việc thay đổi tên gọi của lĩnh vực này các đoàn thể giáo dục dân sự đã bày tỏ sự lo lắng và đưa ra các ý kiến phê phán. Tiêu biểu là ý kiến của Honda Koei, giáo viên THCS của Tokyo (hội viên Hiệp hội các nhà giáo dục lịch sử Nhật Bản). Ông cho rằng cho dù ở mục tiêu đề ra là “giáo dục văn hóa cơ bản cần thiết với tư cách là công dân” đi chăng nữa thì do sự chuyển biến từ “Pháp chế và kinh tế” của thời trước chiến tranh sang “môn Công dân” cho nên có khả năng sẽ diễn ra sự đảo ngược là chú trọng vào việc giáo hóa đạo đức vì vậy cần thiết phải bảo vệ môn giáo khoa dựa trên cơ sở là học thuật thuộc về Khoa học xã hội như “chính trị học, kinh tế học”.

  1. “Lĩnh vực Kinh tế-chính trị-xã hội” và “lĩnh vực công dân”.

    Dưới đây là sự so sánh “Lĩnh vực Kinh tế-chính trị-xã hội” (bản Hướng dẫn học tập năm 1858) và “Lĩnh vực công dân” (bản Hướng dẫn giảng dạy năm 1969) về các điểm sai khác đã trình bày ở trên: (1) mục tiêu, tư cách; (2) sự tóm lược, trật tự; (3) Sự đối phó với sự suy giảm của ham muốn học tập.

(1) Mục tiêu-tư cách

Về mục tiêu thì ở trước đó có 7 mục nhưng bản sau chỉ có 5 mục và mục tiêu thứ nhất là mục tiêu tổng quát, mục tiêu cuối cùng là mục tiêu về năng lực sử dụng tài liệu và mục mới này được chia làm ba mục mới cùng với 5 mục cũ.

Các mục tiêu nội dung của 5 mục trong bản cũ là “2.Cơ cấu và chức năng chính trị-kinh tế-xã hội”, “3. Tiến bộ chính trị-kinh tế-xã hội và các vấn đề”, “Yêu nước mình, xây dựng đất nước hòa bình và phồn vinh”, “5. Mối quan hệ giữa các nước”, “6. Đưa dân chủ vào đời sống xã hội rộng rãi trước hết là gia đình, trường học” đã được sửa thành 3 mục tiêu nội dung: “2. Hiểu biết về mối quan hệ mật thiết giữa gia đình, xã hội địa phương, quốc gia và vai trò của cá nhân”, “3. Tiến bộ lớn lao của đời sống xã hội và các vấn đề”, “4. Chủ quyền tương hỗ của từng nước và sự hợp tác của từng cá nhân”.

Ở đây, có thể thấy từ quan điểm cơ cấu, chức năng chính trị-kinh tế-xã hội cùng sự tiến bộ và các vấn đề trong bản Hướng dẫn giảng dạy cũ đã chuyển sang quan điểm đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa cá nhân với gia đình, xã hội địa phương và quốc gia cùng quyền lợi và trách nhiệm trong tư cách là “công dân”.

(2) Cấu trúc-trật tự
Về cấu trúc nội dung của bản cũ và bản mới thì ở bản cũ 6 mục (1. Xã hội hiện đại và dân chủ; 2. Tổ chức chính trị dân chủ và điều hành; 3. Cấu tạo và chức năng của công nghiệp-kinh tế; 4. Đời sống xã hội hiện đại và văn hóa; 5. Thế giới và Nhật Bản; 6. Một số vấn đề hiện đại) đã chuyển thành “1. Đời sống gia đình; 2. Đời sống xã hội; 3. Đời sống kinh tế; 4. Đời sống quốc dân và chính trị”.

Để giải quyết vấn đề thiếu sót trong cấu trúc toàn thể của bản “cũ” trong bản mới đã đưa thêm vào lĩnh vực mới là “đời sống xã hội” và thông qua “đời sống xã hội”, “đời sống kinh tế” sẽ xúc tiến “Học tập hiến pháp ở nghĩa rộng” và sau đó là “đời sống quốc dân và chính trị” tức là “học tập hiến pháp theo nghĩa hẹp”.

(3) Sự ứng phó với sự suy giảm ham muốn học tập.

“Sách chỉ đạo THCS môn Xã hội” viết “Học sinh không hiểu được phương pháp học tập của lĩnh vực này”, “Không làm rõ nên có thái độ thế nào, học tập bằng phương pháp thế nào thế mà đột ngột Hiến pháp xuất hiện vì thế việc dồn ứ tri thức dẫn đến làm suy giảm ham muốn không phải là điều gì vô lý”, “lưu ý đến điều này” cần đưa vai trò dẫn nhập của lĩnh vực vào trong đời sống gia đình, “việc học tập được tiến hành đi từ kinh nghiệm trực tiếp đến kinh nghiệm gián tiếp”, “cùng với việc làm cho học sinh lý giải ý nghĩa của việc học tập lĩnh vực này là làm cho học sinh có được thái độ và phương pháp học tập” nhằm đối phó với sự suy giảm ham muốn học tập.

Như vậy sự ra đời của “lĩnh vực công dân” là từ năm 1969 trở đi từ quan điểm “Công dân” dần chuyển thành tổng hợp hóa nội dung chính trị, kinh tế, xã hội đồng thời làm rõ hơn vai trò của ba lĩnh vực nói trên trong môn Xã hội THCS.

Ngày 16/11/2012.
Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000).