Sách giáo khoa lịch sử Nhật- Mĩ và sự trần thuật lịch sử thời toàn cầu hóa (2)


Tác giả: Okamoto Tomochika

Người dịch: Nguyễn Quốc Vương

(Trích từ cuốn “Kiểu trần thuật và giáo dục lịch sử”,Watanabe Masako chủ biên, Sangensha, 2003)

2. Hai luận điểm về bản sắc dân tộc (National Identity)

Bằng phương tiện văn hóa hiện đại phong phú,  việc nắm bắt “tính liên tục, tính đồng nhất giữa dân tộc và bản thân” tức là bản sắc dân tộc khiến cho sự tập hợp có tên “dân tộc” trở nên khả năng và trong chương này sẽ trình bày về tư duy cơ bản đó. Trên cơ sở đó, chúng tôi sẽ thử suy ngẫm bằng việc đưa ra một cách cụ thể các phương tiện văn hóa gọi là SGK lịch sử. Tuy nhiên,  toàn cầu hóa sẽ đưa đến tính phương hướng trong tương lai như thế nào đối với Identity dựa trên nguyên lý dân tộc  là điều đặt ra. Về hình ảnh tương lai của “National Identity” thì trong lĩnh vực  khoa học xã hội có hai luận điểm khác nhau được đưa ra và chúng tôi muốn phân tích các điểm giống và khác nhau của hai luận điểm trong chương này.

Thứ nhất là luận điểm với tư duy cho rằng tính hữu hiệu của quốc gia- dân tộc- quốc gia gắn bó với nguyên lý dân tộc sẽ tiếp tục bị mất đi và trái lại là  giả định tính khả năng của cộng đồng vượt qua biên giới quốc gia. Giống như lý luận của Anderson đã trình bày trước đó, sự lý giải tập hợp với tên gọi “dân tộc” với tư cách là sản phẩm của tính hiện đại được bắt đầu từ lý luận của Elie Kedourie và Ernest Gellner. Ở đó đã xuất hiện không ít sự nhiệt thành tìm kiếm cộng đồng con người vượt khỏi nguyên lý dân tộc. Đặc biệt trong lý luận  dân tộc của Gellner, chủ nghĩa công dân thế giới là nền tảng bằng việc tương đối hóa tính quan trọng của nguyên lý dân tộc sự liên đới tự giác của con người sẽ trở nên khả năng và có thể tạo nên cộng đồng chính trị vượt qua biên giới dân tộc-quốc gia. Bên cạnh đó theo lý luận về chính trị mang tính chủ nghĩa công dân toàn cầu của David Held, các hoạt động của con người trong bối cảnh hiện tại khi diễn ra toàn cầu hóa tạo ra áp lực xác lập quyền lợi công dân có thể ứng dụng rộng rãi theo cơ cấu pháp luật quốc tế sẽ dâng cao nhưng chỉ điều đó thôi thì chưa đủ. Cho dẫu vậy thì  trong sự tồn tại của luật pháp, việc cộng đồng chính trị tạo ra và lưu giữ nó là cần thiết. Vì vậy, đòi hỏi nguyên tắc của luật pháp dân chủ theo chủ nghĩa công dân thế giới phải được ứng dụng trong cơ cấu chính trị hiện tồn của các phố, bang và quốc gia đồng thời cả các cộng đồng xuyên quốc gia cũng phải thực hiện chúng. Held đã đưa ra triết lý về “cộng đồng dân chủ chủ nghĩa công dân thế giới” với tư cách như là thứ tích cực hơn “Liên minh quốc gia” cho dù không đạt đến độ tuyệt đối như là “quốc gia thế giới” và trật tự chính trị quy mô toàn cầu trở nên cần thiết  hoặc là trở nên khả năng. Nếu như tuân theo giả định này,  thì việc giáo dục tạo nên identity có tính “hậu quốc gia” (post-national) trở nên cần thiết với tính cộng đồng của con người và trong giáo dục lịch sử nhằm giáo dục nó còn đặt ra sự vượt thoát khỏi cái khung lịch sử quốc gia hạn hẹp.

Ngược lại là quan điểm tìm ra tính phức hợp trong Identity của con người thời đại toàn cầu và coi trọng nó. Ví dụ như John Tomlinson lại coi trọng phương diện các cá nhân văn hóa – trải nghiệm hàng ngày của các cá nhân hơn là vấn đề về tính khả năng của chế độ chính trị và cộng đồng chính trị vượt qua cái khung quốc gia mà Held sử dụng.  Tomlinson cho rằng việc trở thành công dân thế giới tức là  có ý thức đối với không chỉ các vấn đề có tính địa phương liên quan trực tiếp tới bản thân mà còn có ý thức trách nhiệm, tham gia, quy thuộc mang tính toàn cầu và có khí chất văn hóa để có thể đưa vào cuộc sống hàng ngày những vấn đề lớn lao đó”. Tức là chủ nghĩa công dân thế giới là việc làm cho song song tồn tại đồng thời ý thức trách nhiệm, ý thức quy thuộc phức hợp đối với tính cộng đồng khác nhau tương đối trong cuộc sống hàng ngày mà từ trong sự phức hợp đó mà hình thành nên identity của bản thân. Tư duy của Tomlinson xuất phát từ sự gắn bó của sự quy thuộc hóa của giá trị địa phương ở bản thân khái niệm quyền công dân quy mô toàn cầu và thêm nữa còn là do nó bao gồm cả đặc quyền xã hội gọi là “trung tâm châu Âu”, “trung tâm nam giới”. Thêm nữa điều được đòi hỏi ở trong khái niệm chủ nghĩa công dân thế giới là  chấm dứt việc phán đoán  sự quy thuộc của con người dựa trên sự đối lập hai nội dung là toàn cầu và địa phương mà công nhận con người có Identity với sự phức hợp của cả toàn cầu và địa phương. Vì vậy, Tomlinson không đưa ra tính tất yếu của quốc gia thế giới và kết luận rằng những dấu hiệu cho thấy hệ thống như vậy sẽ nảy sinh là không hề có. Nếu như tuân theo sự giả định này, nếu Identity dựa trên nguyên lý dân tộc thì tầm quan trọng của nó không mất đi mà trái lại nó có khả năng trở thành thứ có mối liên hệ mềm dẻo với ý thức quy thuộc đối với tính cộng đồng tương đối. Và giáo dục lịch sử nhằm giáo dục Identity này sẽ đặt ra đòi hỏi phải là kiểu chinh phục được hai mặt của giá trị là quan điểm nắm bắt đồng thời tình hình đa dạng của xã hội dân tộc và giá trị.

Trong sự xem xét dưới đây, chúng tôi sẽ xem xem hai quan điểm  trong SGK của Mĩ và Nhật Bản nửa sau thế kỉ XX  cái nào sẽ đóng góp nhiều hơn cho tính cộng đồng-quốc gia dân tộc và sự phưc hợp tính cộng đồng khác biệt một cách tương đối trong thời đại toàn cầu hóa.

(còn tiếp)