Quan sát-điều tra dã ngoại


Khái niệm điều tra dã ngoại

 Địa lý học ban đầu là khoa học dã ngoại, việc nhà nghiên cứu tới khu vực nghiên cứu để điều tra dã ngoại, trực tiếp thu thập tư liệu là phương pháp điều tra  vô cùng quan trọng. Trong điều tra dã ngoại (field word) có ba phương pháp là quan sát, đo đạc thực tế . và phỏng vấn (hỏi để lấy thông tin). Quan sát không phải chỉ là việc nắm một cách chính xác hiện tượng, sự vật tồn tại ở bên ngoài mà còn là việc đọc được mối quan hệ tương hỗ giữa các hiện tượng. Đo đạc thực tế  bao gồm tính toán thực tế, quan sát thực tế và đo đạc thực tế có sử dụng một bộ phận máy móc hay bộ phận trên thân thể con người để nắm được về mặt số lượng hiện tượng địa lý.

Phỏng vấn là việc gặp gỡ người ở hiện trường chứa đối tượng nghiên cứu và thu thập  lấy thông tin cần thiết thông qua đối thoại với họ. Trong điều tra phỏng vấn có thể điều tra được các sự việc, hiện tượng không thể quan sát ở thời điểm điều tra như các sự việc, hiện tượng đã xảy ra trong quá khứ hay các sự việc, hiện tượng ở các mùa khí hậu khác. Có thể nói đây là những ưu điểm lớn. Cũng có thuật ngữ giống như điều tra dã ngoại  được gọi là “tham quan” (tuần kiểm) (excursion). Tuy nhiên đây không phải là việc người nghiên cứu đơn độc tiến hành điều tra ở hiện trường  mà họ được phái tới đó với trung tâm là người lãnh đạo hay người hướng dẫn, tiến hành quan sát các hiện tượng địa lý, tiến hành phỏng vấn những người dân địa phương và tiến hành thảo luận tại hiện trường.

Điều ra dã ngoại trong giáo dục trường học có chút khác biệt về nọi dung so với điều tra dã ngoại do nhà nghiên cứu tiến hành. Ở trường học hoạt động điều tra dã ngoại của học sinh không phải thứ được học sinh tiến hành độc lập hay theo nhóm mà phần lớn được tiến hành dưới dạng giờ học dã ngoại với sự chỉ đạo của giáo viên. Đó là do việc quan sát, khảo sát đối với người lần đầu tiến hành là một khó khăn lớn vì vậy cần phải có sự chỉ đạo, hướng dẫn của người đi trước. Điều tra dã ngoại trong giáo dục trường học phần lớn là hình thức “tuần kiểm” trong giới địa lý học. Trong thuật ngữ liên quan đến điều tra dã ngoại có các thuật ngữ khác như điều tra khu vực (địa phương), điều tra dã ngoại, quan sát dã ngoại. Điều tra khu vực là nghiên cứu điều tra về một khu vực nhất định bao gồm cả quan sát dã ngoại và điều tra tư liệu thành văn, quan sát dã ngoại là một bộ phận của điều tra dã ngoại và có thể nói đó là điều tra dã ngoại có trung tâm là hoạt động quan sát.

Điều tra dã ngoại trong giáo dục trường học

Theo quy định trong  bản  Hướng dẫn học tập công bố tháng 12 năm 1998 ( năm Heisei thứ 10) thì điều tra dã ngoại ở trường tiểu học, trung học cơ sở  có vị trí như thế nào? Môn Xã hội ở lớp 3, 4 ở trường tiểu học chủ yếu là học về khu vực gần gũi. Mục tiêu của môn xã hội trong bản Hướng dẫn học tập tiểu học đã chỉ ra tầm quan trọng của quan sát dã ngoại khi nhấn mạnh: “quan sát, điều tra các hiện tượng xã hội ở khu vực , sử dụng một cách có hiệu quả các bản đồ, các loại tư liệu một cách có hiệu quả”. Ở mục tiêu (4) của bản Hướng dẫn học tập lĩnh vực địa lý thuộc môn Xã hội cấp THCS có viết: “thông qua hoạt động cụ thể như điều tra khu vực mà nâng cao mối quan tâm tới các hiện tượng địa lý”. Trong phần nội dung cũng ghi cần “tiến hành điều tra khu vực gần gũi”.

Bản Hướng dẫn học tập cấp THPT được công bố vào tháng 3 năm 1999 (năm Heisei thứ 11) và trong mục 3 của môn Địa lý-Lịch sử có tên “xây dựng nội dung và chế tạo kế hoạch chỉ đạo ở tất cả các môn” có  nhấn mạnh tầm quan trọng của điều tra dã ngoại khi viết “công bố các quan sát, tham quan, điều tra, nghiên cứu và thu thập thông tin”。

Tình hình thực tế của hoạt động điều tra dã ngoại trong giáo dục trường học.

Tại hiện trường trường học các hoạt động điều tra dã ngoại đã được tiến hành trong thực tiễn như thế nào。

Môn Xã hội ở lớp 3, 4 tiểu học có đối tượng học tập là khu vực gần gũi vì vậy điều tra dã ngoại hầu hết được tiến hành ở các trường học. Nếu nhìn vào tình hình thực hiện điều tra dã ngoại ở lớp 3 trường tiểu học ở tỉnh Kagawa thì thấy có đến 147/152 trường tiến hành (96.7%) và số lần thực hiện trung bình là 3.5 lần. Điều tra dã ngoại ở các lớp giữa cấp tiểu học ở mức độ nào đó được tiến hành nhưng do kĩ năng điều tra dã ngoại của giáo viên tiểu học chưa đủ nên vẫn còn tồn tại ở điểm khơi dậy hứng thú của học sinh. Tuy nhiên, trong học tập lĩnh vực địa lý ở trường THCS thì hoạt động điều tra dã ngoại lại giảm mạnh. Khi nhìn vào tình hình thực hiện điều tra dã ngoại ở trường THCS tỉnh Kagawa năm 1991 thì thấy chỉ có 2 trong số 67 trường có tiến hành hoạt động giáo viên đưa học sinh đi điều tra dã ngoại. Đối với trường THPT thì từ năm 1963 đến năm 1981-thời kì môn Địa lý là bắt buộc hoạt động điều tra dã ngoại dưới hình thức “tuần kiểm” rất thịnh hành nhưng gần đây thì hầu như không được tiến hành.

 

Nếu lấy ví dụ là trường THPT công lập tỉnh Ehime vào năm 1970 có 19 trường trong số 51 trường tiến hành điều tra dã ngoại nhưng năm 1990 chỉ có 2 trường tiến hành quan sát từ mái nhà. Tình hình thực hiện điều tra dã ngoại ở hai tỉnh Kagawa và Ehime không khác mấy tình hình trên toàn quốc.

Hiệu quả giáo dục của điều tra dã ngoại.

Hiệu quả giáo dục của điều tra dã ngoại trong giáo dục địa lý thể hiện ở ba điểm sau.

(1) Trong điều tra dã ngoại học sinh có thể quan sát  nguyên dạng các hiện tượng, sự vật xã hội và tự nhiên và bằng việc tiếp xúc trực tiếp với vật thật mà có thể đem đến cho học sinh niềm cảm động lớn.

(2) Học sinh có thể hiểu được giữa các hiện tượng tự nhiên tồn tại bên ngoài có mối quan hệ với nhau như thế nào, các hiện tượng tự nhiên có mối quan hệ như thế  nào với các hiện tượng xã hội tức là hiểu được mối quan hệ tương hỗ giữa các sự việc, hiện tượng tồn tại trong khu vực.

(3) Giúp học học sinh hiểu được một cách dễ dàng mối liên quan giữa môi trường tự nhiên và môi trường xã hội với cuộc sống của người dân, nắm được một cách hệ thống mối quan hệ giữa môi trường và con  người. Dưới đây là cảm tưởng của một học sinh THCS năm thứ hai ở thành phố Oshu được giáo viên dẫn đi tiến hành điều tra điền dã,  xung quanh khu vực trường học: “Tôi đã tiến hành điều tra dã ngoại về chủ đề cuộc sống của những người bị ảnh hưởng bởi dòng sông Hiji-gawa. Nhìn vào việc sử đất đai hay chế tạo nhà cửa tôi cảm thấy vô cùng sửng sốt trước sức lao động và sáng tạo của người dân trước sự tàn phá của nước. Điều này từ trước đến nay tôi đã không nhận ra vì vậy từ lần này trở đi tôi sẽ tiến hành điều tra nhiều khu phố khác. Tôi nghĩ việc hiểu biết rõ về khu phố sẽ có liên quan đến việc làm cho khu phố phát triển…”.

Hiệu quả điều tra dã ngoại  có thể tóm tắt ở đoạn văn trên.

Điều tra dã ngoại là học tập có sức lôi cuốn nhất trong giáo dục địa lý. Để thúc đẩy nó giáo viên cần phải nỗ lực nâng cao kĩ năng điều tra dã ngoại, cần tăng cường sự hỗ trợ của bộ giáo dục, ủy ban giáo dục, đào tạo giáo viên ở các trường đại học và tài chính.
Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)