Quan sát

 

Quan sát là gì

Quan sát trong giờ học môn Xã hội có thể được tiếp cận như là  « hoạt động học sinh có ý thức vấn đề nhất định, nhìn vào hiện tượng xã hội và cố gắng tìm ra đặc trưng của chúng ». Tóm lại đó không phải là việc quan sát đơn giản không có mục đích.

Ở quan sát trong trường hợp giờ học, việc chú ý đến các điểm sau rất quan trọng.

(1) Quan sát với ý thức vấn đề

(2) Quan sát mang tính định tính và định lượng

(3) Quan sát mang tính phân tích và tổng hợp

(4) Quan sát và suy ngẫm về mối liên quan, bối cảnh của sự vật

(5) Ghi chép và thể hiện những gì quan sát được dưới hình thức nào đó

(6) Quan sát sử dụng cả các giác quan ngoài đôi mắt

Khi quan sát cần chú ý các điểm trên, quan sát phạm vi rộng, quan sát bên ngoài, quan sát chi tiết bộ phận và quan sát sâu tận bên trong.

Phương pháp quan sát

Trong quan sát chia làm hai loại quan sát trực tiếp điều tra về « vật », « người », « sự việc » và quan sát gián tiếp thông qua sử dụng các tư liệu.

Trong quan sát trực tiếp, bên cạnh việc nhìn sự vật thì còn có phương pháp khác như phỏng vấn hay điều tra gặp mặt. Ở nghĩa hẹp thì năng lực quan sát là chỉ sự quan sát trong trường hợp này.

Trong quan sát gián tiếp, sẽ xem xét các văn bản, tài liệu thống kê. Xem các video, các hình ảnh trên Tivi, Internet. Cũng có trường hợp quan sát cả CG hay các sự thật được giả tưởng. Cũng có khi người ta coi quan sát gián tiếp là năng lực sử dụng tư liệu.

Đối tượng quan sát

Trong trường hợp cho học sinh quan sát bên ngoài cần phải đưa học sinh đến nơi học sinh có thể tiếp cận xu hướng toàn thể ở diện rộng.

Để cho học sinh quan sát toàn thể tình hình đất đai của toàn khu phố thì nên đưa học sinh đến những đài cao như mái nhà chung cư hay đỉnh núi. Tức là quan sát bằng « mắt chim ».

 

Trái lại, để quan sát các bộ phận chi tiết thì  cần đưa học sinh đén những nơi có thể quan sát có tiêu điểm vào những bộ phận chi tiết. Trong khi quan sát và điều tra về các đồ dùng cổ xưa thì để quan sát chi tiết nên đưa học sinh đến các bảo tàng địa phương và nếu có thể thì nên cho học sinh quan sát càng gần càng tốt. Tức là quan sát bằng « mắt côn trùng »

 

Quá trình quan sát

Quá trình quan sát thông thường như sau :

(1) Xác định mục đích quan sát. Tức là việc có ý thức quan sát (Cũng có trường hợp ban đầu quan sát cái này cái kia và lặp đi lặp lại nhiều lần sau đó vấn đề xuất hiện).

(2) Xây dựng dự đoán về chủ đề

(3) Suy nghĩ về phương pháp quan sát (không chỉ là cách quan sát đơn thuần mà còn phải lập kế hoạch về địa điểm, số lượng người tham gia bao gồm cả cách thức liên lạc).

(4) Quan sát dự bị do giáo viên tiến hành

(5) Vừa quan sát vừa ghi lại kết quả quan sát và thể hiện nó (Quan sát và thể hiện không nên tiến hành trong một lần mà nên làm đi làm lại với tư cách như là một hệ thống).

(6) Đánh giá quan sát.

 

Thực tế quan sát

 

  1.  Quan sát cụ thể

Quan sát lấy giới hạn là các yếu tố xung quanh với tiêu điểm là những gì bao quanh học sinh như « người », « vật ».

Ví dụ như, trong môn Đời sống ở các lớp dưới tiểu học, quan sát giới hạn ở những người trong trường học là thích hợp. Đây là hoạt động quan trọng với tư cách là là nền tảng tạo nên năng lực quan sát về sự thực, sự giống và khác giữa các sự vật, hiện tượng, về sự so sánh, về quan hệ vị trí đơn giản.

  1. Quan sát địa phương

Trong quan sát này đối tượng quan sát là  địa phương học sinh sinh sống. Cũng có thể quan sát giống như quan sát cụ thể và đây là hoạt động không thể thiếu khi giáo dục năng lực quan sát phong phú cho học sinh.

Ví dụ như ở trong quan sát các hộ nông dân ở trong thành phố của học sinh lớp 3, việc xác định chủ đề quan sát lớn là lần quan sát  đầu tiên. Tiếp theo, là tìm ra các điểm bí ẩn hay chưa hiểu để làm rõ chủ đề.

Tiếp đó, để giải quyết vấn đề được tạo ra từ lần quan sát trước sẽ tiến hành quan sát lần hai. Thông qua quan sát cụ thể và phỏng vấn… tiến hành giải quyết vấn đề đã đặt ra. Đem kết quả quan sát được về lớp, học sinh chế tạo các sản phẩm và tiến hành thể hiện dưới dạng phát biểu, thảo luận.

Bên cạnh đó nếu như xuất hiện nghi vấn hay vấn đề thì sẽ tiến hành quan sát lần 3. Thông qua việc lặp đi lặp lại quan sát và thể hiện này sẽ giáo dục cho học sinh  năng lực quan sát, năng lực phê phán, năng lực biểu hiện.

  1. Quan sát mẫu

Đây không phải là quan sát bản thân vật là đối tượng học tập mà là quán sát ví dụ điển hình mà đối tượng đó phụ thuộc vào.

Ví dụ như trong tangen (chủ đề) thu hoạch lúa ở lớp 5, để tiếp cận sản xuất lương thực của Nhật Bản,  nếu chỉ nhìn vào số liệu thống kê và bản đồ, biểu đố thì những điều không hiểu được sẽ rất nhiều. Vì vậy, cần lấy việc thu hoạch lúa làm tiêu điểm và quan sát cụ thể, chi tiết một gia đình nông dân nào đó thu hoạch lúa ở địa phương.

Thông qua hoạt động như vậy, có thể tiến hành điều tra thông tin về sản xuất lương thực ở Nhật Bản, và tiến hành quan sát gần với hiện thực.

  1. Quan sát gián tiếp

Đây là hoạt động động quan sát sử dụng tư liệu nghe nhìn cho nên còn được gọi là hoạt động sử dụng tư liệu.

Ví dụ như ở trường hợp học tập lịch sử lớp 6, kinh thành Heian hiện tại không còn nữa vì vậy cho dù có nỗ lực quan sát cũng không thể thực hiện được. Tuy nhiên nếu như quan sát tranh mô phỏng tưởng tượng hay sử dụng CG thì bản thân học sinh có thể quan sát và tưởng tượng giống như mình đang ở đó.

Như vậy, ngay cả trong sử dụng tư liệu thì yếu tố với tư cách là quan sát cũng rất lớn. Từ giờ về sau, do sự phát triển phổ cập của máy tính và internet, việc giáo dục năng lực quan sát trong lĩnh vực này ngày càng trở nên quan trọng.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ « Từ điển giáo dục môn Xã hội ».