Phương pháp “lội ngược dòng”

Nguồn gốc của “Phương pháp lội ngược dòng”

Phương pháp lội ngược dòng là một hình thái trần thuật sự ghi chép hình ảnh toàn thể của xã hội không tuân thủ theo trật tự thời gian mà lấy điểm xuất phát là hiện tại để lần ngược trở lại quá khứ. Ở trường hợp này xét ở điểm coi việc trong lịch sử có dòng chảy từ quá khứ đến hiện tại thì kiểu trần thuật thông sử từ quá khứ tới hiện tại và phương pháp lội ngược dòng đều có điểm chung.

Nguồn gốc của thuật ngữ phương pháp lội ngược dòng được cho rằng bắt đầu từ tác phẩm “Lội ngược dòng lịch sử Nhật Bản” (toàn bộ 11 quyển, Đại học Waseda xuất bản, 1923) của Yoshida Togo. Cấu tạo toàn thể của cuốn sách này như sau:

  1. Sự phát triển của quốc gia Minh Trị
  2. Chế định Hiến pháp Minh Trị
  3. Duy tân Minh Trị
  4. Sự suy vong của Mạc phủ Ê-đô
  5. Cuối thời Mạc phủ Ê-đô
  6. Mạc Phủ Ê-đô trung thế-Oda Toyotomi
  7. Loạn lạc cuối thời mạc phủ Muromachi.
  8. Mạc phủ Kamakura-sự suy vong của dòng họ Taira.
  9. Thời kì thịnh đạt của triều Heian và sự chuyên quyền của dòng họ Fuji,thực hiện luật lệnh và thời kì Nara.
  10. Thần thoại
  11. Bảng tra cứu

 

Yoshida trong phần lời nói đầu “về phương pháp lội ngược dòng” có viết về lý do tại sao ông viết lịch sử Nhật Bản bằng phương pháp này…

Tuy nhiên khi nhìn vào nội dung từng quyển thì thấy nó lại trở thành thông sử theo thứ tự thời gian cho nên không thể nói toàn bộ lịch sử Nhật Bản ở đây đã được viết theo phương pháp ngược dòng.

 

Thực tế của phương pháp lội ngược dòng

Trong trường hợp đưa phương pháp lội  ngược dòng vào lý luận học tập lịch sử thì người ta còn gọi nó là học tập lội ngược dòng. Đây cũng giống như học tập nhân vật, học tập lịch sử theo vấn đề-một trong những hình thái học tập lịch sử nhằm thoát ra khỏi học tập thông sử. Ví dụ tiêu biểu cho kiểu học tập này là học tập sử dụng niên biểu ngược đối với học sinh lớp 3 tiểu học trong “Sách chỉ đạo môn Xã hội ở tiểu học” (1969) . Trong bản Hướng dẫn học tập môn Xã hội ở trường tiểu học năm 1968 dành cho học sinh lớp 3 có ghi về mục tiêu như sau: “làm cho học sinh hướng đôi mắt về sự thay đổi có tính lịch sử trong cuộc sống của người dân địa phương”. Ở phần nội dung ghi: “làm cho học sinh lý giải được sự khác biệt và sự thay đổi có tính lịch sử trong cuộc sống của con người ở thành phố, khu phố, thôn làng”. Niên biểu ngược đã được đưa ra như là ví dụ tương ứng với mục tiêu và nội dung. Niên biểu ngược lấy “hiện tại” làm tiêu chuẩn và phân chia ngược dòng thời gian theo khúc đoạn 10 năm một cho đến “90 năm trước”. “30 năm trước’ được giải thích là “thời bố còn là trẻ con”, “60 năm trước” là “thời ông là trẻ con”. Sự thay đổi cuộc sống của thôn làng, khu phố đã được ghi chép cùng với các sự kiện xã hội của từng thời đại.

Ở trường hợp học tập thông sử thì bản thân người học sẽ phải lý giải một cách khách quan dòng chảy của lịch sử. Trái ngược với điều này, trong trường hợp học tập theo phương pháp lội ngược dòng trước tiên người học phải xác định được cái trục là nhận thức hiện tại và từ đó mà vẽ nên dòng chảy của lịch sử. Bản Hướng dẫn học tập dành cho môn Xã hội ở trường tiểu học năm 1968 có đưa ra học tập theo phương pháp lội ngược dòng đối với học sinh lớp 3 và học tập thông sử đối với học sinh lớp 6 là dựa trên căn cứ đó.

Những năm gần đây, học tập ở lớp 3 có khuynh hướng không coi trọng sự lý giải về sự biến đổi của cuộc sống con người mà coi trọng việc tiếp cận cuộc sống con người thời xưa, chú ý đến các công cụ và không thấy xuất hiện các thực tiễn mới.

Thêm nữa, trường hợp học tập về nguyên nhân nổ ra sự kiện lịch sử cũng diễn ra việc đi từ đương thời về quá khứ để giải thích nhưng do nó không lấy dòng chảy lịch sử từ quá khứ tới hiện tại làm tiền đề nên khó có thể gọi là học tập lội ngược dòng mà được gọi là học tập khám phá (tìm kiếm).

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)