Ô nhiễm và học tập môi trường


Ô nhiễm và vấn đề môi trường

Đối tượng trong học tập môi trường  là sự biến đổi của hiện tượng môi trường có hai trường hợp: môi trường tốt trở nên xấu và môi trường tốt trở nên tốt hơn. Vấn đề môi trường thuộc trường hợp thứ nhất và ô nhiễm cũng nằm bên trong đó.

Umino Michiro đã phân làm bốn loại vấn đề môi trường xuất phát từ  cơ chế xã hội: “ô nhiễm nhà máy”, “ ô nhiễm sinh hoạt”, “vấn đề phát triển đại quy mô”, “vấn đề môi trường toàn cầu”. Có thể nói từ sự phân loại này có thể tiếp cận một cách so sánh giữa người bị hại và thủ phạm gây hại trong ô nhiễm.

Theo Tsuru Shigeto và Miyamoto Kenichi, ô nhiễm có thể được định nghĩa như sau:

“Dưới nguyên tức kinh tế tự chủ tự nhiệm, các xí nghiệp tư nhân theo đuổi lợi việc mở rộng lợi nhuận nên cố gắng tiết kiệm chi phí đối với quá trình sản xuất trung gian không có mối liên hệ trực tiếp với việc nâng cao sản xuất. Kết quả là tạo nên ô nhiễm”.

Trong ô nhiễm nói trên yếu tố ô nhiễm “sinh hoạt” mà Umino đã đề cập không được nhắc đến. Trên thực tế, vấn đề ô nhiễm “nhà máy”-ô nhiễm trong thời kì đầu (ô nhiễm công nghiệp) đã được nhấn mạnh.

 

Từ học tập ô nhiễm đến học tập môi trường

Học tập môi trường ở Nhật Bản được xuất phát từ những năm 60 với tư cách là học tập về ô nhiễm. Học tập này lấy đối tượng là ô nhiễm công nghiệp. Học tập về ô nhiễm có tính chất tiên phong đã đề cập đến các vấn đề như dưới đây cùng những đặc trưng của nó.

(1) Truy tìm các xí nghiệp làm phát sinh ô nhiễm, cùng “lý luận tư bản” thứ sinh ra các xí nghiệp dạng đó và coi nó như là thủ phạm thật sự.

(2) Đánh giá cao ý nghĩa  phong trào người dân với tư cách là lực lượng bảo vệ cuộc sống và sinh mệnh của quốc dân trước ô nhiễm, là lực lượng ngăn chặn ô nhiễm.

Trong bản Hướng dẫn học tập môn Xã hội dành cho tiểu học từ bản năm 1968 và ở cấp THCS là từ bản năm 1969 thuật ngữ “ô nhiễm” đã được đưa vào sử dụng. Bên cạnh đó, phần ghi chép phê phán lý luận “phát triển kinh tế và điều hòa phúc lợi quốc dân” trình bày tại quốc hội năm 1970 được coi trọng và năm sau nó đã được viết lại nhấn mạnh lập trường tôn trọng con người và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường sinh hoạt cũng như sức khỏe của quốc dân.

Đối với bốn phiên tòa ô nhiễm thì học tập ô nhiễm chú ý đến kết quả của các phiên xét xử đầu tiên. Khi vấn đề ô nhiễm được đưa vào trong bản Hướng dẫn học tập, học tập ô nhiễm trở nên có tính chất công và được triển khai rộng rãi ở khắp các trường học.

Trái lại, việc bốn phiên tòa về ô nhiễm kết thúc với thắng lợi đều thuộc về bên nguyên cáo  đã làm cho ý thức cho rằng vấn đề ô nhiễm đã được giải quyết lan rộng. Ô nhiễm phức hợp, ô nhiễm công nghệ cao với hình dạng khó nhìn thấy đã trở thành vấn đề nhưng  học tập ô nhiễm mới đi từ ô nhiễm công nghiệp sang ô nhiễm đô thị và ô nhiễm sinh hoạt như ô nhiễm rác thải, nước ngầm.

Vào thập niên 70, học tập ô nhiễm=học tập môi trường bắt đầu biến đổi về cách thức tiếp cận. Một trong những nguyên nhân là các hội nghị quốc tế bàn về môi trường như “Hội nghị môi trường con người Liên hợp quốc” (1972), “Hội nghị giáo dục môi trường quốc tế” (1975) liên tục được tổ chức. Trong các hội nghị này mục đích và và phương hướng của giáo dục môi trường đã được thảo luận. Thành quả của nó được thể hiện ở nước ta bằng việc “Mục đích của giáo dục môi trường” (“tư liệu chỉ đạo giáo dục môi trường”, Bộ giáo dục, 1991,1992) được biết đến rộng rãi.

Sự kiện có ảnh hưởng mạnh mẽ hơn nữa đối với các động thái trên là “Hội nghị môi phát triển môi trường quốc tế” (1992). Trong tuyên ngôn của Hội nghị có nhấn mạnh nhiều lần về “Think Globally, Act locally”.

Trước tác động đó, học tập ô nhiễm với phạm vi đối tượng hẹp đã chuyển sang học tập môi trường với đối tượng rộng lớn hơn là các vấn đề quy mô toàn cầu. Hiện nay giáo dục “phát triển bền vững” cũng đang được chú ý. Giáo dục vì sự phát triển bền vững không chỉ lấy đối tượng là các vấn đề môi trường mà còn mở rộng sang “dân số, nghèo đói, dân chủ, nhân quyền và hòa bình, phát triển và cộng sinh” (tuyên ngôn Thessalonik, 1997). Có lẽ từ giờ về sau giáo dục môi trường sẽ đề cập đến nó và những mối liên quan.

 

Ô nhiễm và học tập môi trường

Ngày nay khi vấn đề môi trường quy mô toàn cầu đang thu hút sự chú ý của dư luận thì  ô nhiễm vẫn tiếp tục chiếm vai trò quan trọng trong học tập môi trường. Các nội dung chủ yếu được trình bày như dưới đây

 

Về tri thức-lý giải

 

(1) Cả ô nhiễm và vấn đề môi trường  về cơ bản là vấn đề bên ngoài của kinh tế và để đối phó cần phải tiếp cận nó từ bên trong.

(2) Vấn đề ô nhiễm của một nước hiện nay đã vượt qua biên giới quốc gia và  tác động tới quy mô toàn cầu. Ví dụ như các xí nghiệp không thể hoạt động ở trong nước Nhật do quy chế pháp luật lại đang tiến ra bên ngoài nơi quy chế lỏng lẻo hơn  ngày một nhiều và làm nảy sinh vấn đề “xuất khẩu ô nhiễm”. Mặt khác, ô nhiễm lớn do công nghiệp hóa quá nhanh ở Trung Quốc cũng đang tạo nên mưa a-xít trên lãnh thổ Nhật Bản.

(3) Cho dù là vấn đề ô nhiễm môi trường có quy mô toàn cầu hay ô nhiễm, nếu như phó thác cho hoạt động kinh tế tự do thì việc lạm dụng tài nguyên thiên nhiên tạo nên hệ quả xấu sẽ diễn ra bởi ý nghĩ tài nguyên thiên nhiên là “tài sản công cộng”.

 

Về hình thành thái độ

 

(4) Cho dù là ô nhiễm hay vấn đề môi trường toàn cầu, tổn hại thường nghiên về kẻ yếu xét ở cả phương diện xã hội và sinh học. Vì vậy cần phải tư duy đứng trên lập trường kẻ yếu xét ở phương diện sinh học, xã hội xuất phát từ quan điểm “công bằng xã hội”.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)