Môn Xã hội và giáo dục địa lý


 

  1. Giáo dục địa lý trước Chiến tranh thế giới thứ hai.

 

Giáo dục địa lý được diễn ra trên toàn quốc bắt đầu từ năm 1872 (năm Minh Trị thứ 5) khi Học chế được công bố. Trong giáo dục địa lý thời kì Minh Trị, phương pháp giáo dục theo hình thức hỏi-đáp được sử dụng nhiều và người ta chỉ ra rằng địa lý đã trở thành môn giáo khoa ghi nhớ và mang tính chất truyền thống. Tuy nhiên, đối với môn địa lý lấy trung tâm là ghi nhớ đó thì  từ nửa sau những năm 1870 trở đi nó đã bị phê phán. Vào thời Minh Trị, phương pháp giảng dạy dựa trên trực quan sinh động vật thật bằng quan sát và thí nghiệm của học sinh theo lý thuyết của Pestalozi được đề xướng và  từ thời Taisho đến đầu thời Showa  đã bắt đầu diễn ra sự dò dẫm chuyển từ kiểu dạy học nhồi nhét tri thức với sự chủ đạo của giáo viên sang giáo dục địa lý kiểu điều tra thông tin với vai trò chủ thể của học sinh. Và như vậy, trong giáo dục địa lý, từ trước Chiến tranh thế giới thứ hai  các giờ học theo kiểu học sinh là chủ thể coi trọng hoạt động điều tra đã được tìm kiếm.

  1. Giáo dục địa lý thời điểm môn Xã hội ra đời.

 

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, giáo dục địa lý được tiến hành trong môn Xã hội tổng hợp dựa trên học tập giải quyết vấn đề ở trường tiểu học và THCS. Tuy nhiên về  mối quan hệ giữa môn Xã hội và giáo dục địa lý vào thời điểm môn Xã hội ra đời  ở trường Trung học phổ thông hiện có 3 quan điểm khác nhau.

Quan điểm thứ nhất cho rằng lúc đó do tồn tại “địa lý nhân văn” với tư cách là môn học tự chọn nên môn Xã hội ở trường THPT phân hóa và không thể nói đó là môn Xã hội. Quan điểm  này tập trung vào chế độ và chương trình đồng thời cho rằng môn Xã hội là sự dung hợp của Địa lý-Lịch sử-Công dân.

Quan điểm thứ hai cho rằng “Địa lý nhân văn” của Trường THPT là thứ được cấu tạo từ các tangen (chủ đề) đảm bảo các nguyên tắc của môn Xã hội kiểu kinh nghiệm chủ nghĩa dựa trên phương pháp luận của môn Xã hội. Trong ý kiến này, phương pháp luận của nội dung học tập được coi trọng, “Địa lý nhân văn” không phụ thuộc theo sự hệ thống hóa thành quả khoa học mà là nội dung học tập coi trọng phương pháp luận của môn Xã hội và được coi như là môn Xã hội. Việc coi trọng sự điều tra và tiến hành các hoạt động tìm kiếm thông tin của học sinh trong giáo dục địa lý là một khuynh hướng có từ trước Chiến tranh thế giới thứ hai và sau chiến tranh thì nó không chỉ dừng lại ở cấp tiểu học, THCS mà phương pháp đó còn thẩm thấu vào tận cấp THPT.

Quan điểm thứ ba coi nó là sự kết hợp giữa luận điểm coi môn này là môn kết hợp địa lý truyền thống, lịch sử, công dân theo kiểu môn Xã hội phân hóa và luận điểm môn Xã hội tổng hợp chịu ảnh hưởng của Mĩ.

Mặc dù có các cách hiểu khác nhau do quan điểm khác nhau nhưng giáo dục địa lý ở cấp THPT đã được bắt đầu với đặc điểm về mặt hình thức là môn xã hội kiểu phân hóa, và về mặt nội dung là môn địa lý kiểu môn Xã hội phản ánh chủ nghĩa kinh nghiệm. Tuy nhiên, khoảng cách giữa giáo dục địa lý kiểu môn Xã hội và giáo dục địa lý truyền thống rất lớn nên đã làm cho hiện trường giáo dục rối loạn. Về sau, giáo dục địa lý ở trường THCS và THPT  xét về mặt hình thức có xu hướng nghiêng về mô hình phân hóa của môn Xã hội.

  1. Giáo dục địa lý kiểu môn Xã hội (nghiên cứu xã hội) và giáo dục địa lý kiểu môn Địa lý.

Giáo dục địa lý có thể được phân chia làm hai. Giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội và giáo dục địa lý kiểu môn Địa lý. Giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội còn có thể được phân nhỏ ra thành: chủ nghĩa giải quyết vấn đề, chủ nghĩa lý giải, chủ nghĩa nhận thức (môn địa lý xã hội theo chủ nghĩa Mark), chủ nghĩa thuyết minh (địa lý kiểu khoa học xã hội). Ở đây, ta sẽ bàn tới giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội và giáo dục địa lý kiểu môn địa lý ở phạm vi rộng. Hai kiểu giáo dục địa lý này có các điểm khác biệt sau. Giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội nhắm đến giáo dục học sinh hiểu biết về xã hội hòa bình, dân chủ, và những thái độ, năng lực-tức là phẩm chất công dân cần có với tư cách là  người xây dựng xã hội đó thông qua sử dụng nội dung và phương pháp địa lý. Trái lại giáo dục địa lý kiểu môn Địa lý lại nhắm đến mục đích trung tâm là giúp đỡ học sinh có được hình ảnh thế giới phong phú được xây dựng từ các trải nghiệm về địa điểm.

Ý kiến phê phán giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội cho rằng triết lý của nó thì cao nhưng sự chỉ đạo như phương pháp cụ thể thì bị coi nhẹ, và dễ bị ảnh hưởng bởi tư tưởng. Ý kiến phê phán giáo dục địa lý kiểu môn Địa lý thì  cho rằng nó dễ rơi vào giáo dục thiên về tri thức với sự nhồi nhét của giáo viên do giáo viên làm chủ đạo và chẳng qua chỉ là sự cóp nhặt của địa lý học. Tuy nhiên nếu nhìn vào sự cống hiến của hai thứ trên, thì thấy giáo dục địa lý có đóng góp vào việc hình thành con người, và có điểm chung ở phương diện giáo dục và về sự phê phán có thể thấy vẫn còn có nhiều điểm còn thiếu trong sự hiểu biết lẫn nhau. Điểm khác biệt lớn giữa giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội và giáo dục địa lý kiểu khoa học địa lý là nằm ở sự khác biệt trong hình ảnh con người cần hình thành và nó biểu ra bên ngoài ở sự khác biệt của nội dung và phương pháp giáo dục. Tóm lại, giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội, nhấn mạnh hình thành con người với tư cách là người xây dựng nên “xã hội hòa bình, dân chủ” còn giáo dục địa lý kiểu môn địa lý thì nhấn mạnh hình thành con người có “thế giới quan nhiều tầng bậc”. Tuy nhiên khái niệm hình thành con người của cả hai không phải là  là thứ không thể hòa nhập. Giáo dục địa lý với tư cách là môn đảm nhận hình thành con người liệu có thể tác động đến đâu tới giá trị quan, thái độ và hành động là vấn đề đặt ra. Nói cách khác, đó là vấn đề nằm ở mối quan hệ cân bằng giữa triết lý và kĩ năng.

  1. Mối quan hệ giữa giáo dục địa lý và môn Xã hội từ giờ về sau.

 

Trong bối cảnh tái cơ cấu các môn giáo khoa, môn tổng hợp ra đời ý nghĩa tồn tại  của giáo dục địa lý với mong muốn có được hiện tượng không gian một cách tổng hợp hiện đang đặt ra. Ở nước ta “năng lực sống” được nhấn mạnh và trong giáo dục thì không phải là tri thức mà là năng lực phán đoán hợp lý, quyết định ý chí, hành động sinh ra từ việc sử dụng các tri thức đó là những thứ đang được đòi hỏi. Giáo dục địa lý cũng phải trả lời cho câu hỏi đó. Và đó là đòi hỏi chung cho dù là giáo dục địa lý kiểu nghiên cứu xã hội hay giáo dục địa lý kiểu khoa học địa lý. Để làm được điều đó thì cần phải nghiên cứu thảo luận chỉ ra hình ảnh con người nào cần xây dựng, kĩ năng địa lý nào cần phải giáo dục. Từ giờ về sau, để tính hữu dụng của giáo dục địa lý được công nhận, cần phải nhấn mạnh thêm nữa sự phê phán hợp lý và ý chí quyết định trong giáo dục địa lý.

Nguyễn Quốc Vương dịch, “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)