Môi trường và giáo dục lịch sử (2)

Môi trường với tư cách là vấn đề lịch sử nhân loại

Môi trường được chú ý  với tư cách là vấn đề lịch sử mà nhân loại cần phải giải quyết từ mấy chục năm lại đây.

Ở Nhật Bản trước đó vào thập niên 60, vấn đề ô nhiễm môi trường trở nên trầm trọng với tư cách là di sản cảu tăng trưởng cao độ làm cho mối quan tâm xã hội tới môi trường dâng cao. Do tác động của phiên tòa về bốn vụ ô nhiễm lớn và kì họp quốc hội bàn về ô nhiễm trong năm 1970, trong giáo dục môn Xã hội cũng đưa vào vấn đề môi trường. Tuy nhiên không rõ có phải đó là các sự kiện diễn ra ở cùng thời đại hay không nhưng ô nhiễm môi trường rất ít được đưa ra trong giáo dục lịch sử, chỉ dừng lại ở mức độ đưa ra những sự kiện như vụ ô nhiễm ở mỏ đồng Nishio thời Minh Trị. Thêm nữa do sự chấm dứt thời kì tăng trưởng cao và sự thành lập của Luật đối phó với ô nhiễm mà môi quan tâm đối với môi trường lại giảm đi. Tuy nhiên từ nửa sau thập niên 80,  cùng với sự hiện hữu ngày càng rõ của các vấn đề môi trường như trái đất nóng lên, phá rừng, thủng tầng ô-zôn, mưa a-xít, mối quan tâm của mọi người đối với môi trường lại được thể hiện. Đặc biệt vào thập niên 90 khi chiến tranh lạnh giữa Xô-Mĩ kết thúc, cùng với xung đột khu vực và dân tị nạn, vấn đề môi trường đã thu hút sự chú ý  của quốc tế. Việc ứng phó của giáo dục lịch sử được thể hiện rõ ở bản Hướng dẫn học tập năm 1989 và 1990 ở cấp THPT. Ví dụ như ở  Lịch sử thế giới A, Lịch sử thế giới B đều nêu rõ việc cho học sinh khảo sát về “sự sinh tồn của nhân loại với môi trường” hoặc “vấn đề môi trường” với tư cách là vấn đề của hiện đại.

Thêm nữa, trong lĩnh vực nghiên cứu sử học, lịch sử môi trường đã được nêu ra: “khảo sát lịch sử từ quan điểm môi trường, hoặc là khảo sát môi trường từ quan điểm lịch sử”. Kết quả là ở Mĩ- Anh  vào giữa thập niên 90 đã xuất hiện tạp chí “Enviroment and history, Environmental history”. Ở nước ta cũng phát hành “Bài giảng văn hóa và môi trường (toàn bộ 15 quyển) do nhóm nghiên cứu mà trung tâm là Yaisuda thuộc trung tâm nghiên cứu văn hóa Nhật Bản quốc tế. Tuy nhiên phần phần lớn chúng trong khi làm rõ ý thức vấn đề thì lại bị phê phán là chưa có sự phê phán phương pháp luận một cách thỏa đáng.

Ví dụ tiêu biểu về việc đưa lịch sử môi trường vào giáo dục lịch sử là sách giáo khoa Lịch sử thế giới B được biên soạn bởi Yasuda (Teikokushoin, 1999). Ở đây, các tác giả đã lấy cái trục là môi quan hệ giữa con người với môi trường để xây dựng cấu tạo ba thành phần: (1) Thời đại vừa thích ứng với tự nhiên vừa sống; (2) Thời đại thử thách môi trường tự nhiên; (3) Phát hiện vấn đề môi trường và sự điều hòa xã hội. Từ đó có thể lập ra vài topic liên quan đến môi trường.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)