Hiểu (Wakaru)

1. Ba giai đoạn của “hiểu” trong môn Xã hội.

 

Khi đặt ra vấn đề “hiểu” trong giờ học môn Xã hội thì cần phải chú ý tới ba giai đoạn  khác nhau về chất. Nếu lấy ví dụ  là đồ gốm Jomon để thuyết minh, ta sẽ có bảng dưới đây :

Ba bước của việc “Hiểu” trong môn Xã hội

 

Bước (giai đoạn)Cách hiểuCâu hỏi đặt ra
1. Gặp gỡ sự vật, hiện tượngGặp gỡ đồ gốm hoặc là thuật ngữ đồ gốmĐây là cái gì?Câu hỏi Tìm kiếm sự thực (ở dưới)
2. Cụ thế hóa, hình ảnh hóaBiết sự thực chi tiết về đồ gốm đồng thời hình ảnh hóa một cách cụ thể  đồ gốm và hình dáng của đồ gốm đó.– Đồ gốm được chế tạo khi nào, có màu gì, được làm bằng gì?- Quá trình chế tác như thế nào?


– Trong quá trình chế tác đã gặp những vấn đề khó khăn nào.

Câu hỏi nhằm tóm tắt sự thực và phát hiện vấn đề (ở giữa)
3.Trừu tượng


hóa-

Khái

Quát

hóa

A. Nắm chắc ý nghĩa xã hộiXác định vị trí của đồ gốm trong “toàn bộ” thời đại Jomon hoặc là tìm kiếm ý nghĩa lịch sử của nó.Tại sao người đương thời lại muốn chế tạo đồ gốm, tại sao phải chế tạo đồ gốm?Câu hỏi đòi hỏi sự tiến lên từ sự thực tới một sự cao hơn nào đó (ở trên)
B. Lý giải đối với hành vi xã hội và người tiến hành hành viTìm hiểu nguyện vọng của những người đương thời chế tạo ra đồ gốm, nắm được sự khó khăn gian khổ của những người đương thời khi họ tạo ra đồ gốmTrong quá trình chế tạo đồ gốm đã gặp những vấn đề khó khăn nào?
C. Chiết xuất nguyên lý khái quátCuộc sống của con người thay đổi như thế nào nhờ phát minh ra đồ gốm

Giai đoạn 1 là  giai đoạn  gặp gỡ đồ gốm hoặc là thuật ngữ “đồ gốm” với tư cách là  sự thật lịch sử.  Là giai đoạn “hiểu” với ý nghĩa nắm được sự vật và hiện tượng (mang tính thuật ngữ).

Giai đoạn 2  là giai đoạn “hiểu” của phương phướng cụ thể hóa. Ở giai đoạn này bao gồm  sự cụ thể hóa hai phương hướng với việc  biết về sự thực chi tiết của vật là đồ gốm (sự bắt đầu đối với bộ phận) và việc biết về hình dáng của đồ gốm hay hình ảnh hóa (sự bắt đầu đối với toàn thể)

.

Giai đoạn 3 là giai đoạn “hiểu” của phương hướng trừu tượng hóa, khái quát hóa. Giai đoạn 3 này khác với giai đoạn 1 và 2 ở chỗ bao gồm 3 phương diện khác nhau về chất. Nó được phân ra làm A, B, C  nhưng việc phân chia làm ba giai đoạn tùy theo quan điểm về môn Xã hội và nguyên lý phương pháp môn Xã hội sẽ dẫn đến sự khác nhau khi đặt mục tiêu cuối cùng của “hiểu” ở đâu.

2. Xây dựng  giờ học hiểu và “hệ thống hóa” “hỏi-trả lời”.

Nếu như xây dựng giờ học hiểu thì trước tiên cần phải đặt cấu tạo nội dung của việc “hiểu” với tư cách là ba giai đoạn của “hiểu”.

Khi đó điều đáng chú ý sẽ là  điểm ở  bất cứ cách hiểu của giai đoạn nào thì hệ thống “hỏi-trả lời” cũng được tạo thành. Vì vậy, nếu khoảng giữa “hỏi” và “trả lời” ngắn hay  trường hợp không ý thức được rằng “hỏi” đã có ẩn dấu “hỏi và trả lời” thì nó chỉ dừng lại ở cách hiểu “nông cạn”.

Trái lại nếu như có thể làm cho có ý thức “hỏi” và có thể giúp “đi hai chiều” giữa “hỏi” và trả lời nhiều lần thì nó có thể trở thành cách hiểu “sâu sắc”.

3. “Quá trình hiểu” và vận động  tư duy hai chiều

 

Cuối cùng, suy ngẫm thì thấy “Quá trình hiểu” gồm có cấu tạo song trùng.

Thứ nhất là vận động hai chiều  giữa hỏi và trả lời trong giai đoạn 2 và thứ hai là vận động  hai chiều thống nhất qua tất cả các giai đoạn. Cái trước là vận động hai chiều “ngang” ở mức độ sự thực, hiện tượng. Cái sau là vận động hai chiều “dọc” giữa sự thực, hiện tượng với  sự lý giải, nguyên lý nói chung (tri thức mang tính khái quát). Và như vậy thứ quan trọng hơn là cái sau-vận động hai chiều “dọc”.  Ở từng giai đoạn, theo từng mức độ hỏi mà gọi tên là câu hỏi ở bên dưới, câu hỏi ở giữa, câu hỏi ở trên thì sẽ thấy việc đột nhiên đi từ câu hỏi phía dưới lên câu hỏi phía trên và ngược  lại từ câu hỏi phía trên đến câu hỏi phía dưới là khó khăn. Vì thế, câu hỏi ở giữa đóng vai trò trung gian làm gia tăng vận động hai chiều “dọc”.

Ví dụ như thử suy ngẫm về trường hợp A của giai đoạn 3. Trong trường hợp này, thì câu hỏi đặt ra suy nghĩ là “người đương thời tại sao lại muốn chế tạo ra đồ gốm Jomon hay tại sao họ phải phải tạo ra nó?”.

Tuy nhiên việc đột nhiên đặt ra câu hỏi như vậy và làm cho học sinh đi tìm kiếm câu trả lời là điều khó khăn. Vì vậy cho dù vẫn có ý thức về câu hỏi bậc trên này nhưng trước đó thì tạo ra các câu hỏi ở giữa như “Quá trình chế tạo đồ gốm Jomon như thế nào?”, “Trong quá trình chế tạo đồ gốm Jomon thì có vấn đề gì khó khăn?”…

Bằng việc sử dụng câu hỏi ở giữa như trên, có thể đạt được đến câu hỏi bậc trên đồng thời cũng có thể đạt được vận động “hai chiều” tìm kiếm sự thật mới từ sự suy xét sự thật khi đi từ câu hỏi bậc trên xuống câu hỏi ở giữa và câu hỏi bậc dưới.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội”  (Gyosei, 2000).


Cũ hơn Mới hơn