Giáo dục pháp luật


Giáo dục  trong “xã hội luật hóa”

Khái niệm giáo dục pháp luật được chuyển ngữ từ  thuật ngữ “law-related education” ở nước Mĩ nửa sau thập niên 60.

Ở Mĩ những năm gần đây  giáo dục được tổ chức một cách có hệ thống liên quan đến pháp luật nhằm vào đối tượng không phải là những người học chuyên ngành luật với mục đích cung cấp các tri thức, kĩ năng về nguyên lý, giá trị, nền tảng của hệ thống pháp luật được coi là giáo dục pháp luật. Nó có vị trí tích cực trong chương trình giáo dục và lĩnh vực giáo dục môn Xã hội. Đằng sau sự mở rộng của giáo dục pháp luật là sự phổ biến của mối liên quan trực tiếp giữ các quy phạm pháp luật và đời sống xã hội như quá trình “pháp luật hóa” xã hội, thực thi quyền làm chủ, bảo đảm nhân quyền, giải quyết các vấn đề xã hội, đảm bảo tính công cộng và tính an toàn, giải quyết các mâu thuẫn, tranh chấp dân sự… Vì vậy với tư cách là sự thực thi giáo dục phẩm chất công dân-mục tiêu của môn Xã hội-giáo dục hiểu biết pháp luật và phẩm chất về pháp luật đã được thiết lập. Bên cạnh đó, sự ra đời của giáo dục pháp luật còn là biện pháp nhằm phòng ngừa tệ nạn bạo lực và ma túy  vốn  đang trở nên trầm trọng ở  địa phương và nhà trường.

 

Đặc trưng của giáo dục pháp luật trong môn Xã hội ở Mĩ

Hiện tại giáo dục pháp luật được xúc tiến ở các địa phương bởi các tổ chức, đoàn thể như Hội luật sư Mĩ (American Bar Association), Trung tâm giáo dục công dân (Center for civic Education) với sự hợp tác của Bộ tư pháp.  Mục tiêu giáo dục là: (1)  giáo dục phẩm chất  và năng lực sáng tạo và hoạt động có trách nhiệm với xã hội; (2) Làm cho học sinh lý giải được giá trị cơ bản của chế độ dân chủ lập hiến và cung cấp cơ hội thực thi nghĩa vụ và quyền lợi tự giác trong xã hội công dân thứ là bệ đỡ cho chế độ đó; (3)  giáo dục tư duy và cách nhìn pháp luật nhằm có được sự phán đoán giá trị và hành động đối thới thiện-ác, công chính-bất chính dựa trên nền tảng luật pháp; (4) cung cấp cơ hội tham gia và phụng sự xã hội địa phương.

Về chương trình có nhiều kiểu khác nhau: kiểu dạy về cơ sở của việc xử lý, giải quyết các vấn đề pháp luật (tranh chấp) có liên quan đến thực tế của những người hành nghề luật hoặc hội luật sư, kiểu dạy các triết lý, khái niệm pháp luật được coi là tiền đề của quy phạm pháp luật, kiểu dạy về mối liên quan giữa cơ sở chế định luật pháp mà trước hết là hiến pháp với đời sống thực tế của học sinh. Các chương trình bồi dưỡng giáo viên đa dạng cũng được thực hiện. Điểm chung của các chương trình này là  việc có được cách nhìn, tư duy pháp luật với tư cách là công cụ của tư duy và thực thi ý chí quyết định nhăm giải quyết vấn đề với chủ thể là từng người một.

Thực tiễn này của Mĩ được xây dựng từ nhận thức rằng  cho dù là thiếu niên chăng nữa-học sinh cũng phải sống trong quy phạm pháp luật và ở đó một khi có phát sinh quyền lợi và nghĩa vụ và tiếp nhận lợi ích cũng như trách nhiệm thì cần phải học về hệ thống pháp luật, chế độ tòa án. Thêm nữa, phần lớn các vấn đề tranh luận có tính chất công cộng là đối tượng của môn Xã hội đều bao gồm các luận điểm liên quan đến pháp luật và để giải quyết thì cần đến biện pháp tư pháp, thảo luật, điều đình tự chủ.

 

Cách làm của Nhật Bản

Giáo dục pháp luật ở Nhật Bản trên thực tế là giáo dục hiến pháp. Sư mệnh to lớn của môn Xã hội-môn học được thiết lập mới sau Chiến tranh thế giới thứ hai là đảm nhận việc giáo dục về triết lý của quốc gia được ghi trong hiến pháp và thực hiện chủ quyền thuộc về nhân dân, hòa bình, dân chủ, tôn trọng nhân quyền cơ bản. Do đó giáo  dục quy phạm pháp luật có một bộ phận thực tiễn lấy các ví dụ xét xử làm giáo tài nhưng về cơ bản có thể nói nó “bắt đầu từ hiến pháp và kết thúc cũng ở hiến pháp”. Thêm nữa giá trị của quyền lực chính trị dân chủ làm sinh ra hiến pháp được coi trọng và  pháp luật với tư cách là  một lĩnh vực của  hành chính, chính trị cũng được đưa vào và triển khai.

Trước ảnh hưởng trên, xuất phát từ sự biến đổi của tình hình như sự tiến triển của xã hội công dân, xã hội thị trường, sự phân tán quyền lực, sự dâng cao của lý luận nhân quyền mới và sự gia tăng của mối quan tâm của quốc dân đối với tư pháp,  giáo dục pháp luật giống như ở Mĩ đã bắt đầu được thử nghiệm. Ví dụ như như sự thử nghiệm giáo dục chế độ tòa án, tư pháp tương thích với giáo dục kinh tế, chính trị, hành chính,. Không chỉ là mối quan hệ pháp luật với tư cách là quốc dân-quốc gia mà còn là sự thử nghiệm cụ thể cá biệt đưa vào đó các quy tắc pháp luật trong mối quan hệ giữa công dân với công dân, quốc gia với quốc gia, cơ cấu học tập về giá trị và triết lý trong quy định toàn thể hệ thống pháp luật, quá trình pháp luật. Giáo dục pháp luật thích hợp với thực tế, thời đại và hệ thống pháp luật của Nhật Bản đang được tiếp tục triển khai.

Triển vọng từ giờ về sau.

Trong xã hội toàn cầu hóa, cộng đồng quốc tế, quốc gia, xã hội kinh tế, xã hội công dân, cộng đồng địa phương, gia đình đều có liên quan với nhau vì thế đặt ra yêu cầu vừa phải giữ tính độc lập vừa hợp tác để xã hội hoạt động trôi chảy với tư cách là tổng thể. Thêm nữa trong giải quyết vấn đề  những người thuộc về từng xã hội đều mong muốn sự công chính của kết quả được dự báo. Do vậy cần phải cung cấp cơ hội học tập hệ thống quyết định như quy tắc xã hội, triết lý pháp luật, thủ tục. Từ yêu cầu này chắc chắn từ giờ trở đi giáo dục pháp luật sẽ được đòi hỏi phải đầy đủ hơn với tư cách là một lĩnh thực của môn Xã hội.
Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)