Giáo dục người tiêu dùng

Giáo dục người tiêu dùng

Giáo dục người tiêu dùng chỉ giáo dục người tiêu dùng có tri thức và kĩ năng cơ bản cùng với hành động có trách nhiệm với tư cách là chủ thể của hành vi kinh tế. Tri thức và kĩ năng cơ bản được nói tới ở đây là chỉ năng lực thiết kế cuộc sống một cách hợp lý liên quan đến ăn, mặc, ở trong cuộc sống thường ngày và sự quyết định hợp lý mang tính chủ thể là chỉ quyết định với tinh thần trách nhiệm liên quan đến hợp đồng và tri thức pháp lý về mua bán, tiêu dùng.

Ở nước ta sự cần thiết của giáo dục tiêu dùng được thừa nhận trong thực tiễn khi  sự trầm trọng của vấn đề người tiêu dùng trở nên trầm trọng và lan rộng cho tới tận ngày nay. Do đó ngày hôm nay, giáo dục tiêu dùng không chỉ có vai trò quan trọng trong giáo dục trường học mà nó còn là một bộ phận quan trọng của giáo dục công dân, giáo dục suốt đời ở phạm vi rộng lớn hơn thông qua bộ máy hành chính.

Giáo dục người tiêu dùng trong trường học

Giáo dục người tiêu dùng trong trường học bắt đầu cùng với giáo dục mới sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Trong môn Xã hội được thiết lập mới, ở chủ đề 5 của lớp 9 trong Hướng dẫn học tập (bản năm 1947), vấn đề “Khi người tiêu dùng lựa chọn hàng hóa, sức mạnh của xã hội tác động như thế nào?” được đặt ra và hướng dẫn học tập nhằm nâng cao năng lực lựa chọn của người tiêu dùng. Tuy nhiên, trong quá trình thay đổi của bản Hướng dẫn học tập sau đó, quan điểm về người tiêu dùng đã tiếp tục suy thoái. Trong quãng thời gian này, kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ và vấn đề người tiêu dùng bị xâm hại trở nên trầm trọng. Dưới tác động đó, người đứng ra giải quyết vấn đề người tiêu dùng là các đoàn thể, xí nghiệp và bộ máy hành chính còn trường học trở nên chậm trễ.

Cơ hội để phục hoạt giáo dục người tiêu dùng trong trường học là từ năm 1968 khi sửa đổi bản Hướng dẫn học tập lần thứ 4. Đằng sau sự sửa đổi này là sự ra đời của bộ Luật cơ bản bảo hộ người tiêu dùng vào cùng năm đó. Trong điều 12 có ghi rõ nghĩa vụ “tiến hành đầy đủ giáo dục về đời sống tiêu dùng” của nhà nước và trong bản Hướng dẫn học tập đã có đưa thêm vào ở cấp THCS và THPT khái niệm “bảo hộ người tiêu dùng”. Trong lần sửa đổi thứ 5 bản Hướng dẫn học tập cũng vẫn tiếp tục xu hướng trên. Về sau, trên cơ sở đề cập đến các vấn đề tiêu dùng như mua bán không cần cửa hàng, sự phổ cập của thẻ tín dụng, sự mở rộng của dịch vụ mua bán,  đã xuất hiện các động thái như đưa ra thỉnh nguyện thư của Hội nghị thẩm định đời sống quốc dân tới Hội đồng thẩm định khóa trình giáo dục vào năm 1986 với tên gọi “Về giáo dục người tiêu dùng trong trường học”. Bản Hướng dẫn học tập sửa đổi lần thứ 6 năm 1989 đã đưa thêm khái niệm “tính cần thiết của cam kết” vào nội dung. Thêm nữa, cũng trong bản Hướng dẫn học tập này, môn Gia đình dành cho cả học sinh nam và nữ cùng vấn đề người tiêu dùng đã được quan tâm chú ý.

Bản hướng dẫn học tập mới và giáo dục người tiêu dùng

 

Trong bản Hướng dẫn học tập năm 1998-1999, giáo dục người tiêu dùng về cơ bản vẫn được tiếp cận giống như trước nhưng trong môi Xã hội và Công dân có một số điểm khác biệt sau:

Trong môn Xã hội ở tiểu học ở “mục tiêu” của lớp 3 và 4 có ghi rõ “Tình hình sản xuất và tiêu dùng ở địa phương”, ở phần “nội dung” có viết “khi đưa ra việc bán hàng thì càn chú ý đến công phu với tư cách của người mua”.

Ở môn Xã hội cấp THCS, trong phần “đời sống quốc dân và kinh tế” trong “nội dung”của lĩnh vực công dân có ghi “làm cho học sinh lý giải ý nghĩa của hoạt động kinh tế lấy trung tâm là đời sống tiêu dùng xung quanh”, “bảo hộ  người tiêu dùng”. Tuy nhiên trong phần “tiếp cận nội dung” lại ghi “lấy hành chính bảo hộ người tiêu dùng làm trung tâm” và bỏ đi phần đã đưa vào trước đó “làm cho học sinh suy nghĩ về tầm quan trọng của việc người tiêu dùng phán đoán và hành động một cách chủ thể”.

Trong “Xã hội hiện đại” ở cấp THPT từ “người tiêu dùng” biến mất khỏi “nội dung” mà trong mục “phương thức hoạt động kinh tế và xã hội kinh tế hiện đại” nó được thể hiện “làm cho học sinh suy nghĩ về trách nhiệm xã hội trong hoạt động kinh tế của cá nhân và doanh nghiệp”. Trong “kinh tế-chính trị” ở trong “Một số vấn đề xã hội hiện đại”, “vấn đề người tiêu dùng và vấn đề bảo hộ người tiêu dùng” đã trở thành “làm cho học sinh suy ngẫm về mối liên hệ giữa chính trị và kinh tế”.

Đằng sau sự thay đổi nói trên là sự tuyển chọn nghiêm ngặt nội dung được thực hiện dưới chế độ trường học học 5 ngày và có thể thấy rõ ý đồ muốn tránh những nội dung đã được đề cập trong môn Gia đình. Vì vậy để xúc tiến giáo dục người tiêu dùng trong trường học từ giờ trở đi, việc chỉ đạo thống nhất với cái nhìn quan hệ, tổng hợp giữa các môn như Gia đình, giáo dục công dân, giáo dục suốt đời là yêu cầu đặt ra mạnh mẽ.

 

Cách xúc tiến giáo dục người tiêu dùng

Một trong những đặc trưng của giáo dục người tiêu dùng là tính thực tiễn của nó. Nếu chỉ có tri thức và hiểu biết không thôi thì sẽ không đạt được mục tiêu. Cần phải giáo dục thái độ ở tất cả các phương diện của đời sống tiêu dùng. Với ý nghĩa như vậy, cần phải có sự chỉnh lý về nội dung giáo dục và công phu trong  phương pháp học tập có hiệu quả. Một đặc trưng nữa là tính tổng hợp. Hành động tiêu dùng không phải chỉ là tiêu thụ mà nó còn có liên quan đến vô số các nội dung khác như sản xuất, chất thải, tài chính, hành chính, pháp luật, gia đình. Do đó, cần phải xây dựng và tiến hành giờ học lấy trung tâm là từng mặt đa dạng của nó. Trong số đó, để cải thiện phương pháp học tập, các phương pháp như phương pháp “guest story” gắn với động cơ,  phương pháp “kiểm tra đời sống tiêu dùng” nhằm xác nhận tri thức,  phương pháp “role-playing”, “debate”, “simulation”… dùng để nâng cao năng lực quyết định thường được sử dụng. Trung tâm trợ giúp giáo dục người tiêu dùng (điện thoại: 03-5454-3091 URL: http://wwle.mesh.ne.jp/nice/) cũng cung cấp các giáo tài phục vụ học tập. Cho dù vậy, trên thực tế các giờ học giáo dục người tiêu dùng vẫn chủ yếu lấy các vấn đề người tiêu dùng làm trung tâm. Cần phải có các giờ học khi đưa ra vấn đề tài chính sẽ đề cập đến tầm quan trọng của tài chính trong tiêu dùng và sự quan trọng của cam kết, khi đề cập đến vấn đề môi trường cần đưa vào các quan điểm của người tiêu dùng ở tất cả mọi phương diện và trách nhiệm của người tiêu dùng. Có như vậy mới tạo nên bước đột phá trong giáo dục người tiêu dùng.

 
Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội”