“Giải thể môn Xã hội”

1. Định nghĩa

Nó chỉ việc môn Xã hội ra đời vào năm 1947 (năm Showa 22) đến năm 1989 (Heisei nguyên niên) bị bãi bỏ ở các lớp bậc thấp tiểu học do cuộc cải cách khóa trình giáo dục và môn Xã hội ở trường THPT được sắp xếp lại với sự ra đời của môn Lịch sử và môn Công dân với tư cách là môn học mới. Trước đó đã có sự cải biến thành môn-lĩnh vực nhưng việc cải tạo thành môn giáo khoa thì đây là lần đầu tiên. Do môn Xã hội từ tiểu học, THCS, THPT bị cải cách ở cả điểm đầu và điểm cuối cho nên những người có liên quan đến môn Xã hội gọi đây là “Giải thể môn Xã hội”.

2. Quá trình

Cơ hội trực tiếp giải thể môn Xã hội là sự ra đời bản báo cáo của Hội đồng thẩm định giáo dục lâm thời năm 1984. Hội đồng thẩm định giáo dục là tổ chức hình thành vào thời nội các của thủ tướng Nakasone nhắm tới mục tiêu “tổng quyết toán chính trị sau chiến tranh” vì thế trong Bản báo cáo lần 2 (tháng 4 năm 1986) đã đề nghị “ở các lớp bậc thấp tiểu học cần xúc tiến tổng hợp hóa các môn học”, “xem xét cấu tạo giáo khoa của các môn “Xã hội” ở giáo dục trung học” và “lựa chọn nội dung của giáo dục gia đình”. Về vấn đề thứ nhất, báo cáo đã thuyết minh về tính cần thiết của việc “chỉ đạo một cách tổng hợp thông qua các trải nghiệm, hoạt động mang tính cụ thể của trẻ em, xúc tiến tổng hợp hóa các môn học với trung tâm là các môn như Xã hội, Khoa học”. Về vấn đề thứ hai báo cáo chủ trương đề xướng “đặc biệt, về giáo dục lịch sử thì từ quan điểm coi trọng tính hệ thống, tính chuyên môn cần thoát khỏi cái khung là môn “Xã hội” với tư cách là môn giáo khoa, tiến hành chỉ đạo thích hợp trong cái khung môn “Xã hội”, Địa lý, Lịch sử, Công dân như hiện hành”.

Tiếp nhận bản báo cáo này, Hội đồng thẩm định khóa trình giáo dục ra đời vào tháng 9 năm 1985 (năm Showa 60) đã tuyên bố vào mùa thu năm 1987 (năm Showa 62) sẽ bãi bỏ môn Xã hội và Khoa học ở các lớp bậc thấp tiểu học, thiết lập môn học mới là môn Đời sống, sắp xếp lại môn Xã hội ở THPT, thiết lập hai môn học là Địa lý-Lịch sử và Công dân. Tháng 12 cùng năm nội dung này được đưa vào nội dung báo cáo cuối cùng. Kể từ sau báo cáo của Hội đồng thẩm định giáo dục lâm thời, chỉ trong khoảng một năm môn Xã hội vốn được duy trì suốt 40 năm đã bị giải thể.

Hội đồng thẩm định khóa trình giáo dục đã đưa ra lý do thiết lập môn Đời sống là “coi trọng học lực cơ bản liên quan đến quốc ngữ, toán và năng lực thái độ cơ bản trong đời sống và học tập”. Ở cấp THPT thì đưa ra tầm quan trọng của việc “chú ý đến các giai đoạn phát triển của học sinh và tính chuyên môn của môn học tương ứng”, “giáo dục nên người Nhật Bản có tính chủ thể sống trong xã hội quốc tế”.

Trong Bản hướng dẫn học tập năm 1989, cùng với sự ra đời của môn học mới là môn Đời sống, ở THPT môn Lịch sử-Địa lý với Lịch sử thế giới là bắt buộc cùng với môn Công dân xuất hiện và tồn tại cho đến tận ngày hôm nay.

3. Bối cảnh
Sự giải thể môn Xã hội là kết quả của lộ trình tổng quyết toán chính trị hậu chiến giữa thập niên 80. Trên thực tế đã có rất nhiều tranh luận về sự tồn tại của môn Xã hội ở các lớp bậc thấp tiểu học và cấp THPT. Ví dụ như trong Kế hoạch cải cách khóa trình giáo dục của “Ủy ban nghiên cứu chế độ giáo dục” của Công đoàn giáo viên Nhật Bản nửa đầu thập niên 70 có đưa ra ý tưởng không thiết lập môn Xã hội và Khoa học ở các lớp tiểu học bậc thấp, mà đưa ra cơ cấu kết hợp Quốc ngữ và Học tập tổng hợp. Về môn Xã hội ở THPT nhiều ý kiến đã xuất hiện khi trong Bản hướng dẫn học tập sửa đổi năm 1968 (năm Showa 43) Lĩnh vực Công dân được thiết lập ở cấp THCS và ở THPT, Xã hội hiện đại trở thành môn bắt buộc (Bản hướng dẫn học tập THPT năm 1977). Tuy nhiên, những ý kiến này có điểm chung về triết lý của môn Xã hội-môn học đảm nhận giáo dục nhận thức xã hội khoa học và con người dân chủ và vì thế nó phải là môn học tổng hợp. Sự giải thể môn Xã hội là điều trệch ra khỏi gốc rễ của triết lý đó cho nên không chỉ những người có liên quan đến môn Xã hội và cả dư luận cũng phản ứng mạnh mẽ.

4. Phản biện lại việc giải thể môn Xã hội

Hội giáo dục môn Xã hội Nhật Bản từ tháng 5 năm 1986 (năm Showa 61) cho đến tháng 12 năm sau trải qua 5 lần đã đưa ra các ý kiến phản đối giải thể môn Xã hội dưới dạng Thư yêu cầu gửi lên Hội đồng thẩm định khóa trình giáo dục. Nội dung chính là : 1, Không nên đi theo phương hướng có khả năng làm đổ vỡ triết lý của môn Xã hội; 2, Không nên bãi bỏ môn Xã hội ở các lớp bậc thấp tiểu học; 3, Đối với giáo dục môn Xã hội ở cấp THCS và THPT thì cần làm phong phú nó với tư cách là môn “Xã hội”. Hội giáo dục môn Xã hội toàn quốc vào tháng 5 năm 1986 cũng thể hiện lập trường phản đối bằng việc đưa ra các ý kiến sau dưới dạng thư yêu cầu: 1, Cần phải bảo vệ triết lý cơ bản của môn Xã hội là giáo dục nên con người xã hội mơ ước làm trụ cột cho xã hội dân chủ; 2, Sự hình thành nên sự lý giải xã hội và thái độ dân chủ cần được tiến hành một cách liên tục, phát triển; 3, Việc đưa Lịch sử độc lập khỏi môn Xã hội có tính nguy hiểm; 4, Cần làm phong phú, phát triển Xã hội hiện đại ở THPT.

Ngoài ra Hiệp hội nghiên cứu môn Xã hội trong trường tiểu học toàn quốc cũng đưa ra “Thỉnh nguyện thư về sự tồn tại của môn Xã hội trong trường tiểu học” và nhiều đoàn thể khác cũng lên tiếng phản đối giải thể môn Xã hội. Trong đó các tổ chức có sự quan hệ mật thiết với môn Xã hội và là đoàn thể nghiên cứu độc lập như “Hiệp hội các nhà giáo dục lịch sử Nhật Bản”, “Hiệp hội giáo dục đời sống Nhật Bản”, “Hội nghiên cứu khoa học xã hội”…đã tổ chức 3 buổi “hội thảo về vấn đề môn Xã hội” và được báo chí, truyền hình đưa tin tạo nên sức ảnh hưởng mạnh mẽ.

5. Về sau
Cần phải có nghiên cứu đánh giá một cách thực chứng xem việc giải thể môn Xã hội có tạo ra ảnh hưởng đối với giáo dục nhận thức xã hội hay không nhưng ít nhất cũng có thể rút ra mấy điều dưới đây.
1, Việc thiết lập môn học mới là Địa lý-Lịch sử và Công dân ở trường THPT đã làm cho việc lấy được giấy phép hành nghề giáo viên trở nên nặng nề nhưng trên thực thế thì nó vẫn được tiến hành với các môn học trung tâm giống như cũ.
2, Việc thiết lập môn học mới là Đời sống đã làm cho không chỉ ở các lớp học tiểu học bậc thấp coi trọng học tập mang tính kinh nghiệm mà nó còn diễn ra ở các các lớp THPT.
Từ giờ về sau cần có nghiên cứu mang tính thực chứng lâu dài để xem xét xem cải cách khóa trình giáo dục dã có ảnh hưởng như thế nào đến sự hình thành nhận thức xã hội của học sinh

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000).


Cũ hơn Mới hơn