Chỉ đạo và trợ giúp


 Nội dung và phương pháp của bản Hướng dẫn học tập

Theo “Từ điển giáo dục trường học” (Kyoikushuppan, 1988), chỉ đạo là “hướng dẫn người khác, làm cho người khác hoạt động hướng đến mục đích nhất định”. Tùy theo sự biến đổi của quan điểm về giáo dục mà thuật ngữ chỉ đạo cũng thay đổi cả về trọng tâm và cách thức tồn tại nhưng ý nghĩa chỉ sự hoạt động của giáo viên nhằm đạt được mục tiêu giáo dục thì không hề thay đổi. Chỉ đạo được chia thành chỉ đạo liên quan đến học tập thông thường và chỉ đạo học sinh về cuộc sống hoặc con đường phát triển của bản thân.

Trong đó, chỉ đạo học tập được đưa ra ở đây có thể được tiếp cận như là  một loạt công việc và hành vi của giáo viên trong quá trình giảng dạy-học tập  bắt đầu từ việc thực hiện kế hoạch học tập cho đến đánh giá. Sự chỉ đạo học tập này được diễn ra như thế nào? Nếu như nhìn vào phươn diện giờ học trong thực tế để suy ngẫm thì thông thường nó sẽ bao gồm những công việc sau:

(1) Đưa ra chủ đề hoặc giáo tài

(2) Phát vấn và chỉ định học sinh

(3) Thuyết minh và chỉ thị

(4) Thị phạm

(5) Viết bảng

(6) Quan sát và trợ giúp

(7) Xác nhận và chú ý

Giáo viên, tương ứng với sự triển khai giờ học được dự định và tình hình học tập khi đó mà tiến hành chỉ đạo cả lớp hay theo nhóm, cá nhân. Do đó, ở bước thiết lập kế hoạch trước giờ học, việc vừa dựa trên tình hình học sinh và mục tiêu học tập vừa xem xét cẩn thận xem giáo tài và hoạt động học tập nên làm thế nào, đưa ra các câu hỏi như thế nào, thuyết minh cái gì… là rất cần thiết. Thêm nữa, sau giờ học, từ việc xem xét cách học sinh giải quyết vấn đề và tình hình lý giải giáo viên cần phải chú ý đến cách dẫn nhập hay những điều cần lưu ý với học sinh ở giờ học sau.

 

Ý nghĩa của trợ giúp

 

Trải qua sự phản tỉnh về việc dạy học nhồi nhét với sự thiên  lệch về tri thức và nội dung giáo dục do cạnh tranh thi cử học lên cao, trong bối cảnh đòi hỏi những giờ học ở đó học sinh đóng vai trò chủ thể, năm 1989 bản Hướng dẫn học tập mới đã ra đời.

Trong bản Hướng dẫn học ‘tập này, với mục tiêu giáo dục phẩm chất, năng lực để sinh sống với một trái tim phong phú, chủ thể, sáng tạo, môn Đời sống đã được thiết lập nằm trong lĩnh vực Xã hội và bản Hướng dẫn học tập đã đặt ra yêu cầu phải đổi mới. Về sau, khi bản Hướng dẫn học tập được sửa đổi, “quan điểm mới về học học lực”-thứ được bản Hướng dẫn học tập hướng tới đã được nhấn mạnh và trong chỉ đạo học tập môn Xã hội, các giờ học lấy hoạt động mang tính chủ thể của học sinh làm trung tâm nhằm giáo dục năng lực, phẩm chất biểu hiện, phê phán độc lập đã được triển khai và đòi hỏi mạnh mẽ.

Trong quá trình như vậy, xung quanh sự trợ giúp đối với giờ học có chủ thể là học sinh các thuật ngữ như trợ giúp, tư vấn, chi viện…được dùng lẫn vào nhau và đôi khi nó cũng làm phát sinh những khác biệt thực tế. Tuy nhiên vấn đề cơ bản  không phải là thuật ngữ mà đương nhiên nằm ở việc cụ thể hóa sự chỉ đạo học tập như thế nào trên cơ sở triết lý trước đó đã đề cập. Từ tình hình như vậy, Bộ giáo dục vào năm 1993 và 1994 trong “Tài liệu chỉ đạo môn Xã hội” đã thống nhất sử dụng thuật ngữ “trợ giúp” và xúc tiến việc thay đổi quan niệm về chỉ đạo.

Có thể nói “trợ giúp” sẽ là thứ mang tính chất có ý nghĩa biểu trưng cho phương thức tồn tại của chỉ đạo học học nhắm tới những giờ học học sinh là chủ thể.

 Chỉ đạo học tập và đánh giá mang tính trợ giúp

Vậy thì sự trợ giúp chỉ đạo làm sinh ra giờ học học sinh làm chủ thể được diễn ra như thế nào? Một trong những cách làm là nhất thể hóa chỉ đạo và đánh giá.

Cùng với đánh giá từng chút một quá trình học tập sự quan trọng của đánh giá được hình thành từ việc sử dụng các thông tin này đã được vạch ra từ trước. Tuy nhiên để triển khai được các giờ học ở đó học sinh đóng vai trò chủ thể thì sự lý giải của học sinh cũng được đặt ra. Trong “Tài liệu chỉ đạo môn Xã hội tiểu học” năm 1993 của Bộ giáo dục có viết: “Chỉ đạo là hoạt động  làm cho từng học sinh đồng cảm đồng thời cũng là hoạt động trợ giúp và khuyến khích nhằm thực hiện mục tiêu đồng thời phát huy năng lực của học sinh”. Việc đứng trên tư duy này để tiến hành nhất thể hóa chỉ đạo và đánh giá rất quan trọng”.

Điều đáng chú ý ở đây là tùy theo tình hình thực tế của học sinh trong giờ học mà nhắm tới sự chỉ đạo và đánh giá tương ứng để xúc tiến một cách tổng hợp nhằm đạt được mục tiêu học tập và sự thực hiện của từng học sinh. Có thể nói để thực hiện chỉ đạo ứng với tình hình hiện thực của học sinh trong vài trò làm chủ thì không thể chỉ chú ý đến nội dung học tập mà phải nắm được khuynh hướng nhận thức và kiểu học tập của học sinh thường ngày và một khi xem xét một cách chi tiết sự biến đổi cũng như khó khăn của học sinh thì việc nhất thể hóa với đánh giá là điều đương nhiên.

 

Vấn đề từ giờ về sau

Việc nhất thể hóa giữa chỉ đạo và đánh giá trong chỉ đạo học tập không phải là vấn đề mới. Các giờ học ưu tú khỏi cần phải nói cũng rõ đó là giờ học dựa trên sự lý giải sâu sắc của học sinh. Nó đặt ra yêu cầu giáo viên phải dựa trên tình hình thực tế của giờ học trước và mối quan tâm của học sinh để biên soạn kế hoạch học tập và tài liệu, và chỉ đạo học tập linh hoạt ứng với phát biểu, hoạt động của học sinh là yêu cầu đặt ra. Tuy nhiên việc nó chưa được thực hiện đầy đủ lại chính là một nguyên nhân để tìm kiếm chỉ đạo học tập mang tính trợ giúp.

Từ giờ về sau, trong bối cảnh xã hội biến đổi nhanh chóng, cần sửa đổi nghiêm túc nội dung và mục tiêu học tập đồng thời nhằm đến việc thực hiện triệt để tính chủ thể trong học tập của từng học sinh. Để làm được điều đó, các vấn đề sau sẽ trở thành điểm cần chú ý.

(1) Thường nhật hóa sự lý giải của học sinh và sự đa dạng hóa của phương pháp.

(2) Coi trọng quan sát và lắng nghe hơn là sửa chữa, chỉnh sửa

(3) Các giáo tài có sức hấp dẫn và phát triển các hoạt động học tập

(4) Thoát khỏi quá trình học tập mang tính một chiều như điều tra, nắm bắt, tóm tắt.

 

Trong (2) có bao gồm cả sự cải cách phương pháp chỉ đạo và thị phạm có hiệu quả nhằm làm tăng lòng mong muốn học tập của học sinh. Trong (3)  yêu cầu học sinh tiến hành học tập với tầm nhìn mang tính tự giác trở thành chủ đề quan trọng từ giờ về sau. Ở (4) Cần chuyển đổi từ biên soạn kế hoạch học tập coi trọng sự nắm chắc vấn đề học tập sang kế hoạch học tập mềm dẻo tương ứng với tình hình thực tế của học sinh. Khỏi cần phải nói cũng rõ ở đây sự khảo sát và lý giải sâu sắc về nội dung và phương pháp là điều vô cùng cần thiết.

 

Nguyễn Quốc Vương dịch từ “Từ điển giáo dục môn Xã hội” (Gyosei, 2000)